Η Γωγού και το Μάστερ Σεφ

Το έχω ξαναγράψει, τηλεόραση ελάχιστα βλέπω, κι έτσι στην αρχή δεν μπορούσα να καταλάβω τι είδους μανία είχε πιάσει τους φίλους μου στο Φέισμπουκ να ρωτάνε αν είναι σωστή η γενική «της Γωγούς» ή να μέμφονται την ακλισιά του ονόματος «Τιμολέων» (π.χ. του Τιμολέων). Δεν καταλάβαινα γιατί τους απασχολούσαν ειδικά αυτά τα δύο ονόματα.

Ύστερα πληροφορήθηκα ότι υπάρχει εκπομπή ονόματι Μάστερ Σεφ -ή μάλλον να το λατινογράψω, Master Chef, μια και είμαι βέβαιος πως όσοι το γράφουν έτσι το προφέρουν με ένα παχύτατο σίγμα, σαν τη Ντόρα Μπακογιάννη όταν λέει τη λέξη chοκολάτα -δεν λέω για τον γέρο Καραμανλή για να μην προδώσω την ηλικία μου.

Αλλά πλατειάζω. Υπάρχει λοιπόν αυτη η εκπομπή, που δεν την έχω δει ποτέ αλλά υποθέτω πως είναι η μαγειρική παραλλαγή των παιχνιδιών «ανάδειξης ταλέντων», όπου συμμετέχουν η Γωγώ και ο Τιμολέων, που τα ονόματά τους κακοπαθαίνουν, του ενός επειδή μένει άκλιτο και της άλλης επειδή αρχαιοκλίνεται.

Το Σαββάτο που μας πέρασε, παρέθεσα την άποψη μιας φίλης που είδα στο Φέισμπουκ και που με βρισκει σύμφωνο, οπότε την επαναλαμβάνω:

«Της Γωγούς και του Τιμολέων» ακούω όλη την ώρα στο Μάστερ Σεφ και πραγματικά αναρωτιέμαι πώς γίνεται από το αρχαιόπληκτο «της Γωγούς» να πηγαίνουμε στο λανθασμένο γραμματικά ακόμη και σήμερα, τουλάχιστον με τους τυπικούς κανόνες, «του Τιμολέων». Και μάλλον καταλήγω στο εξής: ότι και τα δύο έχουν την ίδια ρίζα αρχαιοπληξίας. Τα ονόματα, καθότι δεν ακολουθούν τους γνωστούς μηχανισμούς κλίσης της νέας ελληνικής, είναι αδιαφανή. Έτσι, σε ένα περιβάλλον που κυριαρχεί το «εμπρός-πίσω» στη γλωσσική συζήτηση, που θεωρείται δηλαδή ότι το ομιλούν πρόσωπο κερδίζει πόντους αν μιλήσει αρχαιοπρεπώς (είναι αστείο ότι τα περισσότερα «αρχαιοπρεπή» είναι λανθασμένα), σε ένα περιβάλλον που προτιμά να λέει «της Σαπφούς» από «της Σαπφώς», «τα mails» από «τα μέιλ», τα «bars» από τα «μπαρ», γιατί να μην προτιμάει να λέει «της Γωγούς» και γιατί να μην προτιμάει να λέει «του Τιμολέων»; Ακούγονται τόσο όμορφα αρχαία και τα δύο.

Για την ακλισιά του Τιμολέοντα δεν έχω να πω πολλά. Πέρα από τον παράγοντα που επισήμανε η φίλη, ότι δηλαδή το «Τιμολέων» ακουγεται πολύ επίσημο και γκλαμουράτο,  ο άλλος παράγοντας που συμβάλλει στο να αφήνεται άκλιτο το όνομα είναι ότι δεν συμμορφώνεται με κάποιο συνηθισμένο κλιτικό υπόδειγμα όπως βλεπουμε και στην επισημοποιημένη πλέον ακλισία ανάλογων επωνύμων π.χ. του συγγραφέα Μάνου Κοντολέων. Βέβαια, το όνομα «Τιμολέων» μέχρι πρότινος θα έμενε θαμμένο στα επίσημα κατάστιχα, διότι μέχρι πρότινος κανένας λογικός άνθρωπος νέας ηλικίας δεν θα σκεφτόταν να αυτοαποκαλείται και να αυτοσυστήνεται έτσι -θα το έκανε Τίμος, κάτι που δεν εμπόδισε τον φιλο μου στο δημοτικό να γίνει καθηγητής πρώτα στο ΕΜΠ και μετά στη Μελβούρνη. Αλλά με το θέμα του εξοβελισμού των συντομευμένων μορφών θα ασχοληθούμε σε αλλο άρθρο.

Οπότε αφηνουμε ήσυχο τον… Τιμολέων και περναμε στη Γωγώ. Η γενική «της Γωγούς», που όπως ακούω δίνει και παίρνει στο Μάστερ Σεφ, μου θύμισε ένα από τα βιβλία που κληρονόμησα από τον παππού μου, ένα θεατρικό έργο του 19ου αιώνα, μια φάρσα του Άννινου, στο οποίο υπάρχει μια πολύ διασκεδαστική σκηνή ανάμεσα σε έναν δάσκαλο, που μιλάει καθαρεύουσα, και στην υπηρέτρια του σπιτιού, τη Μαριγώ. Η Μαριγώ έχει παρακαλέσει τον δάσκαλο να της κάνει μια εξυπηρέτηση, και ο δάσκαλος λέει:

– Ας ικανοποιήσω την επιθυμίαν της αγαπητής μου Μαριγούς

– Δεν με λένε Mαριγού, Μαριγώ με λένε, διορθώνει η κοπέλα.

– Ναι, καλή μου, αλλά κλίνεσαι!

– Και γιατί να κλείνομαι; Καμιά ασκημομούρα είμαι;

Ο Άννινος παίζει με τις διαφορές δημοτικής και καθαρεύουσας· βάζει τον δάσκαλο να κλίνει αρχαιότροπα το λαϊκό όνομα της Μαριγώς, και βέβαια η κοπέλα, που αγνοεί το κλιτικό υπόδειγμα, υποθέτει ότι η ονομαστική είναι «Μαριγού» (όπως: η αλεπού της αλεπούς) και διαμαρτύρεται. Κι επειδή αγνοεί επίσης το ρήμα «κλίνομαι», νόμισε ότι της είπαν ότι «κλείνεται» μέσα στο σπίτι -αλλά δεν έχει λόγο να κλείνεται, κοπέλα σαν τα κρύα τα νερά! Το κοινό γελάει με την αφέλεια της κοπέλας αλλά και με τη γλωσσική στενοκεφαλιά του δασκάλου. Αυτά, περί το 1890.

Καμιά εικοσαριά χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του «Γλώσσα και ζωή», ο πρωτοπόρος δημοτικιστής Ελισαίος Γιανίδης, έκανε ένα ενδιαφέρον πείραμα που άλλωστε το είδαμε εδώ τις προάλλες: πήρε λόγιες λέξεις και τις προσάρμοσε στο τυπικό της δημοτικής, και από την άλλη πήρε λαϊκές λέξεις και τις προσάρμοσε στο τυπικό της καθαρεύουσας. Στην πρώτη περίπτωση η προσαρμογή ήταν εντελώς ή σχεδόν αβίαστη, στην άλλη περίπτωση τραγελαφική. Ανάμεσα στα άλλα, πήρε τα αρχαία θηλυκά Ερατώ, Κλειώ, κι έφτιαξε τη δημοτικότροπη γενική: της Ερατώς, της Κλειώς, καμιά δυσκολία. Πήρε μετά τα λαϊκά Φωφώ, Μαριγώ, τα προσάρμοσε στο τυπικό της καθαρεύουσας: της Φωφούς, της Μαριγούς -και γέλασε και το παρδαλό κατσίκι.

Σήμερα, το παρδαλό κατσίκι θα γελούσε πολύ περισσότερο, και όχι απλώς πειραματικά αλλά σε μόνιμη βάση, επειδή σήμερα κάποιοι συνηθίζουν, και το θεωρούν και πιο καθωσπρέπει, να αρχαιοκλίνουν τα θηλυκά ονόματα σε -ώ, και μάλιστα όχι μόνο τα αρχαία αλλά και τα νεότερα. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά φανταχτερά κουρελάκια με τα οποία διανθίζουν τα κείμενά τους όσοι θέλουν να ξεχωρίσουν από την πλέμπα που γράφει στην καθομιλουμένη. Λέω ότι είναι κουρελάκια, επειδή βέβαια κανείς δεν γράφει σωστή και στρωτή καθαρεύουσα, απλώς πασπαλίζει τα κείμενά του με ξεκομμένους καθαρευουσιάνικους τύπους.

Αυτή η τάση, να κλίνονται αρχαιοπρεπώς ορισμένα κύρια ονόματα, συνήθως θηλυκά, είναι σχετικά καινούργια, ας πούμε της τελευταίας δεκαπενταετίας-εικοσαετίας. Η παλιότερη δημοτική είχε προσπαθήσει, και σε πολύ μεγάλο βαθμό είχε καταφέρει, να συμμορφώσει με το δημοτικό τυπικό τα αρχαία ονόματα, είτε των ίδιων των αρχαίων, είτε των νεότερων που βαφτίζονταν με αρχαία ονόματα. Έτσι, η αρχαία κλίση έμενε μόνο για στερεότυπες «απολιθωμένες» χρήσεις σαν την οδό Σοφοκλέους. Κατά τα άλλα, όλοι ή σχεδόν όλοι έλεγαν και έγραφαν π.χ. ο Θαλής του Θαλή (και όχι του Θαλού) είτε γινόταν λόγος για τον αρχαίο φιλόσοφο από τη Μίλητο είτε για τον Θαλή Τσιριμώκο, τον ποδοσφαιριστή.

Υπήρχαν βέβαια κάποιοι, όπως ο λόγιος Γ. Καλιόρης ο οποίος στη δεκαετία του 1980 είχε στηλιτεύσει την τάση των σχολικών βιβλίων να συμμορφώνουν με το τυπικό της δημοτικής τα ονόματα των αρχαίων (ο Σόλωνας, του Πλάτωνα) διότι, όπως έλεγε, έστω κι αν τα ονόματα αυτά έχουν χρησιμοποιηθεί ως βαπτιστικά μεταγενέστερων, «ο αρχαίος φιλόσοφος, ο ένας και ανεπανάληπτος και απολύτως ορισμένος παραμένει Πλάτων και όχι Πλάτωνας, γιατί αυτό είναι το όνομά του». Άρα, Πλάτων ο φιλόσοφος, αλλά Πλάτωνας ο περιπτεράς της γωνίας, κατά Καλιόρη. Να προσθέσω πάντως ότι αυτή η γνώμη του Καλιόρη ήταν τότε μειοψηφική. Άλλωστε, όσοι έκαναν κλασική φιλολογία γαλουχήθηκαν με την Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας του Λέσκι, στη θαυμάσια μετάφραση του Αγ. Τσοπανάκη, όπου όλα τα ονόματα αρχαίων συγγραφέων κλίνονται ανθρωπινά: του Σωκράτη, ο Πλάτωνας, του Σοφοκλή, της Σαπφώς.

Για να εστιαστούμε στη Γωγώ και τα συναφή γυναικεία ονόματα, μπορούμε να ξεχωρίσουμε δύο κατηγορίες. Αφενός τα αρχαία ονόματα, Κλειώ, Ερατώ, Σαπφώ, Ηρώ, και αφετέρου τα νεότερα, είτε είναι ακέραια ονόματα (Αργυρώ) είτε χαϊδευτικά (Γωγώ, Φωφώ, Ζωζώ, Μαρώ). Μαζί με την Αργυρώ πρέπει θαρρώ να βαλουμε και ονόματα όπως Μυρτώ και Μαντώ διότι, αν και είναι αρχαία, ο περισσοτερος κόσμος τα εκλαμβάνει ως νέα και δεν υπάρχει κάποιο πολύ γνωστό αρχαίο πρόσωπο που να τα είχε -παρά μόνο νεότερα.

(Να μην ασχοληθούμε με τα ονόματα που τελειώνουν σε -ω αλλά δεν τονίζονται στη λήγουσα π.χ. Αρχόντω, Μαλάμω, Φρόσω κτλ. διότι αυτά δεν παρουσιάζουν πρόβλημα κλίσης).

Στην αρχαιότητα, τα γυναικεία ονόματα σε -ώ σχημάτιζαν γενική σε -ούς, της Σαπφούς, αν και οι γραμματικοί σημειώνουν ότι σε κάποιες διαλέκτους η γενική σχηματιζόταν σε -ώς, της Ερατώς, της Σαπφώς. Δεν μπόρεσα να βρω πότε αρχίζει να γενικεύεται η κλίση των ονομάτων σε -ώς με τον νεότερο δηλαδή τρόπο.

Σε σχέση πάντως με αυτα τα γυναικεία ονόματα, μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις στάσεις.

α. Όλα τα ονόματα κλίνονται κατα τον νεότερο τρόπο, -ώ -ώς, είτε είναι αρχαία είτε νέα: της Σαπφώ, της Κλειώς, της Αργυρώς, της Γωγώς. Αυτή είναι η λύση που προτιμώ και εφαρμόζω εγώ. Εννοείται ότι εξαιρούμε τυποποιημένες χρήσεις όπως στα ονόματα οδών: το σπίτι της φίλης μου της Ερατώς βρίσκεται στην οδό Σαπφούς στην Καλλιθέα.

β. Τα ονόματα αρχαίων προσώπων κλίνονται κατα τον αρχαίο τρόπο, τα αρχαία ονόματα νεότερων προσώπων όμως κλίνονται κατά τον νεότερο τρόπο: η ποίηση της Σαπφούς, αλλά η φωνή της Σαπφώς Νοταρά. Εννοείται ότι και τα νεότερα ονόματα κλίνονται νεότροπα: της Αργυρώς, της Μαριγώς. Αυτή είναι η στάση που συνιστούσε ο Γ. Καλιόρης.

γ. Όλα τα αρχαία ονόματα κλίνονται αρχαιότροπα, ολα τα νέα ονόματα νεότροπα. Αυτή τη στάση είδα να τη συνιστούν κατά τις πρόσφατες συζητήσεις καποιοι φίλοι στο Φέισμπουκ, που κοροϊδεύουν τη γενική «της Γωγούς» αλλά δεχονται π.χ. «της Ερατούς» για την τσιγγανοπουλα εκείνου του παλιού σίριαλ. Προσωπικά, αυτό το θεωρώ ξιπασιά -«αρχαιοκλιτική ξιπασιά»το έχω πει.

δ. Όλα τα ονόματα σε -ώ κλινονται αρχαιότροπα, είτε αρχαία είτε νέα: της Κλειούς, της Ζωζούς, της Φωφούς. Αυτή τη στάση δεν είδα να την συνιστά ρητά κανένας, αλλά την εφαρμόζουν κάποιοι όσο κι αν οι περισσότεροι (ελπίζω) βρίσκουμε κωμικούς τους τύπους «της Γωγούς».

Βρισκουμε κωμικούς τους τύπους αυτούς που θυμίζουν το στερεότυπο «σμόκιν με σαγιονάρες», ωστόσο πρέπει να έχουμε κατά νου ότι στη γλώσσα «οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται». Όσο κι αν έχει κάποια βάση η στάση αριθ. 2 (αρχαία πρόσωπα να κλίνονται αρχαιότροπα, αρχαία ονόματα νεότερων προσώπων να κλίνονται νεότροπα), φαίνεται πως στην πράξη δεν είναι εύκολο να τηρηθεί απ’ όλους η διάκριση κι έτσι κάποιοι μεταπίπτουν στη στάση 3 και μετά στη στάση 4. Προσωπικά, όπως είπα, θεωρώ πολύ πιο στρωτό να κλίνουμε όλα τα ονόματα των αρχαίων, ανδρικά και γυναικεία, με τον σημερινό τρόπο: του Θαλή, του Σοφοκλή, της Ηρώς, της Κλειώς.

Σήμερα όμως το εκκρεμές του ευπρεπισμού και του συντηρητισμού έχει φτάσει στο άλλο άκρο, όχι μόνο τα ονόματα των αρχαίων φιλοσόφων, αλλά και των νεότερων περιπτεράδων αρχαιοκλίνονται. Αντιγράφω από παλιότερο δικό μου άρθρο:

«Τα κομμάτια κινούνται στο γνωστό συνθετικό μοτίβο της Ηρούς» διαβάζω σε δελτίο τύπου για την συνθέτρια Ηρώ, ενώ αλλού καλούμαι να εντρυφήσω στις «απαντήσεις της Μαντούς στο κοινό της». Και σε περιγραφή των τεκταινομένων στον «Μπιγκ Μπράδερ» είχα δει ότι «Άσκοπες βόλτες στον κήπο έκανε ο Κώστας μετά την αποχώρηση της Κλειούς, θέλοντας να απομονωθεί.» Μάλιστα, ο Γ. Χάρης διασώζει ένα πολύ ενδιαφέρον στιγμιότυπο από την εκπομπή αυτή: ενώ οι παίκτες συζητούσαν για την αποχώρηση της Κλειώς λέγοντας, όπως κάθε φυσιολογικός άνθρωπος, «της Κλειώς», ο παρουσιαστής της εκπομπής τους διόρθωνε: «της Κλειούς». Προφανώς, θα έβρισκε τον αρχαιότροπο τύπο πιο σικάτο, πιο φιγουράτο, πιο ταιριαστό στο επίπεδο της εκπομπής, βρε αδερφέ!

Και βέβαια, οι επώνυμες Ηρώ και Μαντώ έχουν κάθε δικαίωμα να ζητήσουν να κλίνονται αρχαιότροπα, για να κολλήσουν λίγην αρχαιοπρεπή χρυσόσκονη μήπως και επιτέλους λάμψουν, αλλά η μπάλα έχει πάρει δικαίους και αδίκους. Έτσι, έπεσε στα χέρια μου παιδικό βιβλίο με βιογραφίες αγωνιστών του ’21, το οποίο χρησιμοποιούσε αποκλειστικά τον τύπο «της Μαντούς Μαυρογένους», ενώ στα σχολικά μου χρόνια, επί χούντας και καθαρευούσης, η ηρωίδα του’21, το θυμάμαι ολοκάθαρα, κλινόταν λαϊκά: της Μαντώς Μαυρογένους (Η μανία του βιβλίου μάλιστα φτάνει στο ανεπίτρεπτο ατόπημα να ευπρεπίζει και το δημοτικό δίστιχο: «Κάνει φτερά στον πόλεμο για της Μαντούς τη χάρη / και της πατρίδας την τιμή κάθε άξιο παλληκάρι»). Και στο Βήμα είχα δει να γίνεται λόγος για τη «φωνή της Σαπφούς Νοταρά» –χωρίς ο καλός δημοσιογράφος να φοβηθεί μήπως τον πάρει είδηση από εκεί ψηλά η μακαρίτισσα και τον κράξει με την τόσο χαρακτηριστική φωνή της. Όπως δεν φοβήθηκε το γελοίο και ο δημοσιογράφος του περιοδικού ΚΛΙΚ, όταν ρώτησε την ηθοποιό Άννα Μαρία Παπαχαραλάμπους πώς ερμήνευσε το ρόλο της Ερατούς, της τσιγγανοπούλας Ερατούς να θυμίσω, σε μια πετυχημένη τηλεοπτική σειρά.

Αυτά τα παραδείγματα τα είχα ψαρέψει όταν πρωτοέγραψα άρθρο για αυτό το θέμα, γύρω στο 2003. Από τότε, η αρχαιοκλιτική ξιπασιά εξαπλώθηκε και πήρε διαστάσεις επιδημίας: εμφανίστηκαν τύποι όπως της Αργυρούς ή της Γωγούς που παλιότερα μόνο για αστείο θα λέγονταν. Παράλληλα εξαπλώθηκε και η ακλισία των άλλων θηλυκών κύριων ονομάτων (βρίσκει πια κανείς όχι μόνο «της Άννα Φρανκ», αλλά και «της Άννα Βίσση»), οπότε αν κάποιος χαλκέντερος συντάξει γραμματική της γλαφυράς ελληνικής θα συμπεριλάβει τον κανόνα ότι τα θηλυκά κύρια ονόματα είναι άκλιτα εκτός αν λήγουν σε -ώ οπότε έχουν γενική -ούς.

Μια πρόχειρη τσάρκα στο Διαδίκτυο, του 2012, έδωσε, ανάμεσα στ’ άλλα, τα εξής αποτρόπαια δείγματα που θα έκαναν τον Μποστ να κιτρινίσει από τη ζήλεια του:

* Είναι κόρη του Ιωάννη (που ήταν κηπουρός στο νεοκλασσικό) και της Φωφούς Βλαχάκη και από πολύ μικρή ήταν παιδί χωρισμένων γονιών (Λήμμα της Βικιπαίδειας για το σίριαλ «Κωνσταντίνου και Ελένης»)

* Οι πρώτες φωτογραφίες από το γάμο της Γωγούς Μαστροκώστα και άρθρο της Γωγούς Ατζολετάκη για τα ελληνικά προϊόντα.

* Η προσγείωση της Ζωζούς [Σαπουντζάκη] στην αγκαλιά του προέδρου του πολιτιστικού οργανισμού…

* Όσο για το πρώην υπέροχο όνομα Αργυρώ (της Αργυρώς) το έχουν χακέψει οι ευπρεπιστές, με δάσκαλο τον Άδωνη Γεωργιάδη, ο οποίος καμάρωνε που η γυναίκα του «έχει πάρει το βιβλίο της Αργυρούς και κάνει πολλές συνταγές». Εξαντλητική απογραφή του στερεώματος των Αργυρούδων είχε κάνει παλιότερα ο φίλος Earion στη Λεξιλογία.

Βέβαια, το παρήγορο είναι ότι, ακόμα και μετά την επέλαση των μιμητών του Άδωνη, τα νεότερα ονόματα αντέχουν στο μικρόβιο της αρχαιοκλιτικής ξιπασιάς· έτσι, ακόμα και για την Αργυρώ, οι ανθρωπινές γενικές (της Αργυρώς) είναι πολύ περισσότερες  στο γκουγκλ απ’ ό,τι οι ξιπασμένες (της Αργυρούς). Στα ονόματα αρχαιοελληνικής προέλευσης, τα πράγματα είναι πιο μοιρασμένα -για παράδειγμα, για τη Διδώ Σωτηρίου ο στρωτός τύπος της γενικής (της Διδώς Σ.) βγάζει τριπλάσιες γκουγκλιές από τον ξιπασμένο, αλλά στη Σαπφώ Νοταρά φαίνεται να υπερτερεί ο ξιπασμένος τύπος, ελπίζω παροδικά.

Μια και σήμερα είναι η μέρα της γυναίκας, να πούμε ότι η αρχαιοκλιτική ξιπασιά κυρίως γυναικεία ονόματα πλήττει. Δύσκολα θα βρείτε σε αρσενικά αρχαία ονόματα αρχαιόκλιτες γενικές π.χ. «η ποίηση του Μιλτιάδου Μαλακάση», «οι διεθνείς συμμετοχές του Θαλού Τσιριμώκου», «τα ανέκδοτα του φίλου μας του Αρχιμήδους» κτλ. Ακόμα και για τα ίδια τα αρχαία πρόσωπα, οι τάσεις είναι μοιρασμένες -πολλοί γράφουν «του Σόλωνος» ή «του Πλάτωνος» αλλά ελάχιστοι «κωμωδία του Αριστοφάνους».

Η λύση που εγώ έχω βρει για να σαρκάζω την αρχαιοκλιτική ξιπασιά, μήπως και το κόψουν, είναι να περνάω το -ου και στις άλλες πτώσεις: γεια σου Αργυρού, τι κάνεις Ηρού; θα έρθει και η Λητού; Αυτό ακριβώς εφαρμόζω και στη Γωγού του τίτλου -να δούμε, θα πιάσει;

ΥΓ Να αφήσουμε για άλλη φορά τα γυναικεία και αντρικά΄ονόματα και παρατσούκλια σε -ις, πχ Άλκηστις, Χάρις, Άδωνις.



via http://ift.tt/2DaUIcp

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.