Ο ρέκτης δεν χαϊδεύει

Πριν από λίγο καιρό είχαμε συζητήσει στο ιστολογιο τη λέξη «ρέκτης», που την ειχε χρησιμοποιησει σε αγόρευσή του στη Βουλή ο Ευάγγ. Βενιζέλος κατα τρόπο που δεν αποτυπώνεται και τόσο στα λεξικά, αλλά κατοχυρώνεται στη χρήση. Σύμφωνα με τα λεξικά, ρέκτης είναι ο δραστήριος, ο ενεργητικός άνθρωπος -είναι λέξη λόγια, που η ετυμολογία της (που θα τη δούμε πιο κατω) κάθε αλλο παρά σαφής είναι, κι έτσι πολλοι την έχουν παρασυνδέσει με το ορέγομαι (με το οποίο δεν συνδέεται κανονικά) και τη χρησιμοποιούν με τη σημασία «οπαδος, γνώστης, φίλος» ακολουθούμενη με γενικη, π.χ. ρέκτης του κρασιού, ρέκτης του Σαίξπηρ, ρέκτες των θεωριών συνωμοσίας, ρέκτης της νομικής επιστήμης -αυτό ειχε πει και ο Βενιζελος. Τα νεότερα λεξικά περιλαμβάνουν και τέτοιες φράσεις, οπότε η επέκταση αυτή της σημασίας είναι απολύτως αποδεκτή.

Μερικές μέρες αργότερα, εμφανίστηκε στο ιστολόγιο ένα σχόλιο που φέρεται να υπογράφεται απο τον δημοσιογράφο κ. Κώστα Δούκα, του οποίου τα σεμινάρια στην ΕΣΗΕΑ είχα επικρίνει σε σχετικά πρόσφατο άρθρο. Χρησιμοποιώ αυτή την προσεκτική διατύπωση επειδή κάποια στοιχεία μας έκαναν να υποψιαστούμε, εννοώ εμένα και πολλούς άλλους σχολιαστές, ότι στην πραγματικότητα συντάκτης του σχολίου μπορει να είναι ο καλικάντζαρος του ιστολογίου, ένας παλαιός σχολιαστής που έχει αποκλειστεί από το ιστολόγιο και που αλλάζει προσωπεία συχνότερα από πουκάμισα προσπαθώντας να σχολιάσει ξανά.

Ωστόσο, αυτό δεν ενδιαφέρει. Είτε αυθεντικό το σχόλιο είτε όχι, περιέχει μια ετυμολογική πρόταση την οποία πράγματι έχει διατυπώσει ενυπόγραφα σε άλλο αρθρο του ο κ. Δουκας και που έχουν υποστηρίξει κι άλλοι ελληνοκεντρικοί ερευνητές (ανοίξτε το τσουβάλι με τα εισαγωγικά και βάζετε αβέρτα) οπότε δεν είναι άσκοπο να απαντήσω στην άποψη χωρίς να με ενδιαφέρει από πού εκπορεύεται. Στο εξης, θεωρώ ότι το σχόλιο πραγματι γράφτηκε από τον κ. Κώστα Δούκα.

Όπως λέει ο κ. Δούκας:

Έμαθα ότι οι σχολιαστές του πράγματι ενδιαφέροντος ιστολογίου σας σάς αποκαλούν «ρέκτη» και συχνά διερωτώνται τί σημαίνει η αρχαιότατη αυτή ελληνική λέξη. Επιτρέψτε μου να σάς αποστείλω την ετυμολόγησή της (προϊόν πολυετούς προσωπικής ερεύνης), την οποία εδίδαξα σήμερα το πρωΐ στο σεμινάριο της ΕΣΗΕΑ. Θα ήθελα να σάς ερωτήσω σε ποιό ακριβώς σημείο διαφωνείτε ή εντοπίζετε παρετυμολόγηση, ώστε να σάς απαντήσω καταλλήλως, μέσω των πηγών

Η πρόταση του κ. Δούκα είναι η εξής:

Tην έχω βάλει σε εικόνα, όπως μας την έστειλε ο κ. Δούκας, αλλά εχει κάμποσα λαθάκια στο τέλος, στις ξένες λέξεις. Πάντως, την ίδια ετυμολογική πρόταση εχει διατυπωσει ο κ. Δούκας και σε δημοσιευμένο άρθρο του, και το σχετικό απόσπασμα το μεταφέρω εδώ για λόγους πληρότητας:

Ὁ Ὃμηρος λέει «καταρρέζω». Εἶναι σύνθετη λέξη, ἀπό τήν πρόθεση «κατά» καί τό ρῆμα «ρέζω»=πράττω. Σήμερα λέμε ὃτι ὁ δεῖνα εἶναι ρέκτης, δηλαδή πράκτης.
Τό «καταρρέζω» σημαίνει στήν κυριολεξία «πράττω κάτι πρός τά κάτω», ἢτοι θωπεύω, χαϊδεύω, διότι θωπεύουμε ἐκ τῶν ἂνω πρός τά κάτω καί ὂχι ἀντιστρόφως. Χάριν τοῦ μέτρου ὁ Ὃμηρος ἀφαιρεῖ καί ἐδῶ μία συλλαβή, καί τό «καταρρέζω» γίνεται «καρρέζω».

Καί πῶς λένε οἱ Γάλλοι τό «θωπεύω»;
Caresser.
Πῶς λένε οἱ Ἂγγλοι τό «σέ φροντίζω», «σ᾽ ἀγαπῶ»;
I care you.
Πῶς λένε οἱ Ἰταλοί τό «ἀγάπη μου»;
Cara mia. Καί τό πολυαγαπημένε carissimo.
Κατά τά ἂλλα ὁμιλοῦν τήν μητρική τους γλῶσσα.

Για να συνοψίσω, ο κ. Δούκας υποστηρίζει ότι το γαλλικό caresser, το αγγλικό to care, και το ιταλικό caro, αλλά και το ισπανικό querer, προέρχονται απο το ομηρικό «καρρέζω» και μάλιστα, στο δεύτερο άρθρο του, συμπεραίνει ειρωνικά ότι -εφόσον ισχύει αυτό- οι Ιταλοί και οι Αγγλογάλλοι δεν μιλούν τη μητρική τους γλώσσα αλλά ελληνικά.

Βέβαια το πρωτεύον δεν είναι αυτή η φτηνή επίδειξη γλωσσικής υπεροψίας, που είναι πάντως ενδεικτική για τη νοοτροπία πολλων ελληνοκεντρικών -αντί να θεωρούν τα γλωσσικά δάνεια σαν ένα στοιχείο που φέρνει πιο κοντά δυο λαούς, συμπεριφέρονται σαν τον τοκογλύφο που κοιτάζει στα κατάστιχά του πόσοι του χρωστούν και τι έχει να παίρνει από τον καθένα.

Αραγε θα έλεγε ο κ. Δούκας ότι κι εμείς δεν μιλάμε τη μητρική μας γλώσσα διότι, για να περιγράψουμε καταστάσεις εντονου ψυχικού πάθους, χρησιμοποιούμε λέξεις οπως νταλκάς, μαράζι, σεβντάς ή ντέρτι, που όλες τους είναι ξένης, και δη τουρκικής, προέλευσης; Υποθέτω πως όχι (ίσως βέβαια να προσπαθούσε να βγάλει ομηρικό και το ντέρτι).

Όμως, το κακό είναι ότι οι ετυμολογίες του κ. Δούκα κάθε άλλο παρα σωστές είναι. Ο κ. Δούκας με προ(σ)κάλεσε να αναφέρω πού ακριβώς διαφωνώ με την ανάλυσή του, ώστε να ανταπαντήσει.

Θα μπορούσα να παραπέμψω απλως σε έγκυρα ετυμολογικά λεξικά από τα οποία προκύπτει ότι οι λέξεις caresser (γαλλ.), care (αγγλ.), caro (ιταλ.) και querer (ισπαν.) δεν έχουν καμία σχέση με το ομηρικό καρρέζω.

Πράγματι, το care σύμφωνα με την «κατεστημένη» άποψη ανάγεται σε  πρωτογερμανική ρίζα *karo- που ειχε τη σημασία «θρήνος» και μετά «θλίψη, έγνοια». Από την άλλη, το ισπανικό querer ανάγεται στο λατινικό quaerere, «ζητώ, αναζητώ» απ’ όπου προέρχεται τελικά και το αγγλ. question, query.

Tέλος, το ιταλικό caro όπως και το γαλλικό caresser ανάγονται στην ίδια λατινική λέξη, το carus «αγαπητός, λατρευτός» -από εκεί και το αγγλικό caress. Η λατινική λέξη δεν έχει σίγουρη ετυμολογία.

Όπως βλέπετε, τα έγκυρα ετυμολογικά λεξικά των αντίστοιχων γλωσσών δεν αναφέρουν τίποτε για τις θεωρίες του κ. Δούκα. Παρέθεσα το etymonline επειδή υπάρχει ονλάιν, αλλά και τα μεγάλα έντυπα λεξικά που συμβουλεύτηκα το ίδιο αναφέρουν.

Κανονικά αυτό θα έπρεπε να αρκεί. Τα λεξικά αποτυπώνουν το έργο που έχουν επιτελέσει δεκάδες μελετητές, για να γραφτεί κάθε λήμμα τους έχουν μελετηθεί όλες οι σχετικές ετυμολογικές θεωρίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα λεξικά είναι αλάνθαστα, αλλά ότι για να τα αντικρούσουμε χρειάζονται κάπως περισσότερα στοιχεία από μια απλή ηχητική ομοιότητα.

Διότι, ποιο είναι το μόνο στοιχείο στο οποίο βασίζεται η θεωρία του κ. Δούκα; Ότι ο ομηρικός τυπος «καρρέζω», (παραλλαγή του καταρρέζω), που θα πει «θωπεύω», μοιάζει ηχητικά με το γαλλικό caresser που σημαίνει επίσης «θωπεύω».

Ηχητική ομοιότητα πράγματι υπάρχει, αλλά δεν είναι και τόσο μεγάλη όσο φαίνεται, διότι το caresser προέρχεται από το ιταλικό carezzare, από το ουσιαστικό carezza, όπου το -ezza είναι παραγωγικό επίθημα (όπως και το tristezza κτλ.), δεν ανηκει δηλαδη στη ρίζα. Άρα η ομοιότητα εμεινε μισή, ανάμεσα στο καρρέζω και στο λατινικό carus.

Διοτι βέβαια, δεν μπορεί η ίδια λέξη (το καρρέζω) να βρίσκεται στη ρίζα και του αγγλικού care και του λατινικού carus, δύο λέξεων που δεν φαίνονται να συνδέονται μεταξύ τους. Για να φτάσει η οποιαδήποτε αρχαία ελληνική λέξη στα αγγλικά, πρέπει να περάσει μέσω λατινικών ή γαλλικών, με λόγιο ή με λαϊκό δανεισμό· δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα απευθείας δανείου από τα αρχαία ελληνικά στα αγγλικά πριν από την Αναγέννηση -οπότε αν το care ανάγεται σε ελληνική λέξη, θα πρέπει να βρουμε τους ενδιάμεσους κρίκους της ετυμολογικής αλυσίδας. Αν δεν υπάρχουν τέτοιοι κρίκοι, δεν στέκει η ετυμολογική πρόταση -και αυτό ολοφάνερα συμβαίνει εδώ.

(Να πουμε πάντως ότι η πρόταση για προέλευση του care από το καρρέζω έχει επίσης διατυπωθεί και στο περίφημο κείμενο της ομογενούς καθηγήτριας κ. Γονέου. Ας τα βρουν οι… ερευνητές μεταξύ τους ποιος έχει το πορτοκαλράιτ).

Μήπως όμως το καρρέζω βρίσκεται στη ρίζα του λατινικού carus, που σημαίνει «αγαπητός»;

Αυτό είναι εντελώς απίθανο, για δύο λόγους.

Καταρχάς, η ελληνική λέξη είναι ένας σπανιότατος τύπος, που δεν εμφανιζεται παρά μία φορά στον Όμηρο, στον στίχο Ε424 της Ιλιάδας, «τῶν τινα καρρέζουσα Ἀχαιϊάδων ἐϋπέπλων» (χάιδευε κάποιαν από τις Αχαιές με τα όμορφα φορέματα).

Προσεξτε ότι καταρχάς έχουμε έπος, δηλαδή φτιαχτή γλώσσα, που δεν μιλιόταν. Κατά δεύτερο έχουμε ένα σπάνιο ρήμα, το καταρρέζω. Κατά τρίτο λόγο έχουμε μία ακόμα σπανιότερη συγκοπή αυτού του σπάνιου τύπου, που γίνεται μονο και μόνο για το μέτρο, και που δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού στην αρχαία γραμματεία παρά μόνο σε κάποιους σχολιαστές του Ομήρου.

Για όλους αυτούς τους λόγους, πιστεύω πως αποκλείεται αυτή η σπανιότατη λέξη να πέρασε σε αλλες γλώσσες. Επιπλέον, είναι αφύσικο μια λέξη που δηλώνει κάτι δευτερογενές (όπως ειναι η θωπεία) να δώσει μια λέξη που δηλώνει πρωτογενή έννοια όπως είναι η αγάπη. Το αντίστροφο μπορεί να συμβεί κι έτσι από το caro φτάσαμε στο carezza και στο carezzare, caresser.

Με άλλα λόγια, από πουθενά δεν προκύπτει ότι το σπανιότατο καρρέζω πέρασε σε άλλες γλώσσες και έδωσε τη λέξη carus ή, πολύ περισσότερο, το αγγλ. care. Το μόνο που είναι σωστό στη θεωρία του κ. Δούκα ειναι το ελληνικό σκέλος, δηλαδή ότι το καταρρέζω είναι σύνθετο από το ρήμα «ρέζω» (απ’ όπου και ο ρέκτης) και ότι ο τύπος «καταρρέζουσα» στον Όμηρο συγκόπτεται άπαξ σε «καρρέζουσα».

Μ’ άλλα λόγια, ο ρέκτης μπορεί παρετυμολογικά έστω να ορέγεται αλλά ασφαλώς δεν χαϊδεύει στα γαλλικά.

 

 

 

 



via http://ift.tt/2Fvv2tm

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.