Υπάρχουν και θετικές επιπτώσεις

Σε μια ομάδα του Φέισμπουκ που ασχολείται με τη γλώσσα, τέθηκε το ερώτημα αν μπορούν να υπάρξουν «θετικές επιπτώσεις» ή αν η φράση είναι οξύμωρο, σαν να λέγαμε «πεζός καβαλάρης» ή «γυμνός με τα χέρια στις τσέπες» (υπήρχε λογοτεχνικό βιβλίο με περίπου αυτόν τον τίτλο).

Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η επίπτωση είναι « η επίδραση, συνήθ. βλαπτική, που ασκεί κτ. σε κτ. άλλο: Οι επιπτώσεις του καπνίσματος στην υγεία του ανθρώπου / του πληθωρισμού στην οικονομία μιας χώρας / της βιομηχανικής ανάπτυξης στο περιβάλλον. || (συνήθ. πληθ.) συνέπειες, αποτελέσματα: Σοβαρές / δυσμενείς / δυσάρεστες επιπτώσεις. Οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις ενός πολέμου.»

Το ΛΚΝ λοιπόν θεωρεί ότι η επίπτωση είναι «συνήθως βλαπτική» επίδραση, όχι αποκλειστικά βλαπτική, ενώ στον πληθυντικό θεωρεί ότι οι επιπτώσεις είναι συνώνυμες με τις συνέπειες ή τα αποτελέσματα, δηλ. δεν θεωρεί ότι οι επιπτώσεις είναι οι δυσμενείς μόνο συνέπειες.

Το λεξικό Μπαμπινιώτη θεωρεί ότι η επίπτωση είναι «το (αρνητικό συνήθως) αποτέλεσμα», ενώ σε ειδικό πλαίσιο παρουσιάζει τέσσερις λέξεις που δηλώνουν την έκβαση και τις κατατάσσει σε σειρά από το πιο ουδέτερο στο πιο αρνητικό, ως εξής: αποτέλεσμα/αποτελέσματα (ουδέτερη δήλωση) – επακόλουθα (μικρή κλίση προς το αρνητικό) – συνέπειες (πιο αρνητική κλίση) – επιπτώσεις (η περισσότερο αρνητική δήλωση αποτελέσματος).

Παρόλο που η κατασκευή τέτοιων σχημάτων έχει ενδιαφέρον, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι στον μάταιο και κακό κόσμο όπου ζούμε οι περισσότερες συνέπειες/επακόλουθα κτλ. των διαφόρων πράξεων, ενεργειών και προτάσεων είναι αρνητικά ή φοβόμαστε ότι είναι. Κάποιος που συντάσσει μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων για επενδυτικά έργα σχεδόν πάντα θα εξετάσει αρνητικές επιπτώσεις (εκτός αν οι επενδύσεις αφορούν, έστω, μονάδες βιολογικού καθαρισμού) οπότε αυτό εντείνει τον αρνητικό χρωματισμό. Γι’ αυτό άλλωστε και στο σχήμα του Μπαμπινιώτη η μία λέξη έχει ουδέτερη χροιά και οι άλλες τρεις αρνητική, σε διάφορες διαβαθμίσεις.

Το νεότερο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας αναφέρει ότι η επίπτωση είναι «κυρίως αρνητική» συνέπεια, αλλά δίνει ως παραδειγματική και τη φράση «θετικές επιπτώσεις».

Από τα λεξικά συνάγεται, νομίζω, ότι οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα και αποκλειστικά αρνητικές, ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη τόσο όταν δεν ξέρουμε ακόμα ποια ακριβώς θα είναι τα αποτελέσματα μιας ενέργειας, οσο και για διαπιστωμένα θετικά αποτελέσματα. Νομίζω επίσης πως όταν συναντάμε τη λέξη χωρίς προσδιορισμό, «οι επιπτώσεις του Α πάνω στο Β» δεν μπορούμε να αποφανθούμε, χωρίς βοήθεια από τα συμφραζόμενα, αν η λέξη χρησιμοποιείται με αρνητικό πρόσημο (για να χρησιμοποιήσω κι ένα κλισέ). Βέβαια, όταν κάποιος μας πει, με ύφος απειλητικό, «αυτό που κάνατε θα έχει επιπτώσεις» θα κάνουμε καλά να ανησυχούμε, αλλά εδώ απειλητική είναι η διατύπωση της πρότασης και όχι η χρήση της λέξης (εξίσου απειλητική είναι και η πρόταση «αυτό που κάνατε θα έχει συνέπειες» ή «…θα έχει επακόλουθα»).

Το να αποφασίσουμε ότι είναι λάθος να λέμε «θετικές επιπτώσεις» θα ήταν μια υπερβολή που δεν δικαιώνεται αν εξετάσουμε τα σώματα κειμένων, όπου βλέπουμε ότι το δίλεκτο αυτό χρησιμοποιείται ευρύτατα, με χιλιάδες ανευρέσεις, μεταξύ άλλων και σε βιβλία (άρα, προσεγμένο γραπτό λόγο) πανεπιστημιακών και αναγνωρισμένων λογίων (π.χ. Κ. Βακαλόπουλος, Λ. Αξελός, Κυρ. Σιμόπουλος κτλ.)

Επίσης, αν οι «θετικές επιπτώσεις» είναι οξύμωρο ίδιας τάξης π.χ. με τον πεζό καβαλάρη, τότε ασφαλώς και φράσεις όπως «αρνητικές επιπτώσεις» ή «δυσμενείς επιπτώσεις» πρέπει να χαρακτηριστούν πλεοναστικές, όπως θα ήταν πλεονασμός, και δη κωμικός, ο «έφιππος καβαλάρης». Εδώ πρέπει να πω ότι από τα τρία έγκυρα μεγάλα λεξικά μας, το Χρηστικό θεωρεί όντως πλεοναστικές αυτές τις φράσεις, κάτι με το οποίο διαφωνώ.

Αυτό που δίνει την αρνητική χροιά στις επιπτώσεις, σύμφωνα με ορισμένους, είναι η ετυμολογία της λέξης, αφού παρουσιάζονται ως κάτι που πέφτει επάνω μας. Από την άλλη, συμφωνώντας με έναν φίλο που δεν γράφει πια στο ιστολόγιο, προσωπικά δίνω μεγαλύτερη προσοχή στη δόκιμη χρήση παρά στην ετυμολογία -γι’ αυτό και δεν θεωρώ πλεονασμό την Αστυνομία Πόλεων. Βέβαια αυτό δεν σημαίνει πως η ετυμολογία δεν παίζει κανένα ρόλο -κι έτσι, ας πούμε, με ενοχλεί να χρησιμοποιείται το «ελέω» για μια… δυσμενή επίπτωση, π.χ. «έμεινε καιρό στο κρεβάτι ελέω μιας σοβαρής ασθένειας».

Σε σχέση και με την ετυμολογία αλλά και με τη δόκιμη χρήση, μεταφέρω εδώ όσα έγραψε πριν από τέσσερα χρόνια, ακριβώς για τις «θετικές επιπτώσεις» ο φίλος Βασίλης Συμεωνίδης:

Βέβαια και λέγεται και γράφεται η φράση «θετικές επιπτώσεις». Και μάλιστα κατά τρόπο ασύνειδο – και συνεπώς αποτελεσματικότερο – διδάσκεται η χρήση της λέξης «επίπτωση» με θετική σημασία. Ίσως μάλιστα να μην έχουμε καν επίγνωση στη γλώσσα μας ότι θα έπρεπε(;) να έχει χρήση μόνο σε περιπτώσεις αρνητικών εξελίξεων.

Ας δούμε μια τέτοια χρήση. Το σχολικό βιβλίο «Θέματα νεοελληνικής ιστορίας, γ΄ λυκείου, θεωρητικής κατεύθυνσης» και πιο συγκεκριμένα το θέμα του «προσφυγικού ζητήματος» γράφτηκε από κάτοχο διδακτορικού. Για το βιβλίο ήταν υπεύθυνος ένας επίσης κάτοχος διδακτορικού και πάρεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου• στην κριτική επιτροπή συμμετείχαν τέσσερις διδάκτορες, ο ένας πανεπιστημιακός, ο δεύτερος επίτιμος σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, ο τρίτος σχολικός σύμβουλος φιλολόγων και ο τέταρτος εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια. Τη φιλολογική επιμέλεια είχαν άλλοι δύο, ο ένας με την ιδιότητα του σχολικού σύμβουλου και η άλλη ως σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.

Δεν έγινα άσκοπα τόσο σχολαστικός και βαρετός παραθέτοντας λεπτομέρειες. Εκείνο που θέλω να δείξω είναι ότι έχουμε οχτώ – κατά τεκμήριο – αναγνωρισμένους επιστήμονες που φέρουν την ευθύνη για όσα θα δούμε παρακάτω. Στις σελίδες 166 – 169 περιλαμβάνεται το κεφάλαιο με τίτλο «Οι επιπτώσεις από την αύξηση των προσφύγων». Με μια πρόχειρη ανάγνωση ξαναβρίσκουμε την ίδια λέξη άλλες δύο φορές: «Το προσφυγικό ζήτημα… με επιπτώσεις σε όλους τους τομείς της ζωής του ελληνικού έθνους» και «Σημαντικότερες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας». Για να μη συνεχίσω τη σχολαστική παράθεση αποσπασμάτων αρκεί να σημειωθεί ότι οι επιπτώσεις στις οποίες αναφέρεται το βιβλίο είναι θετικές (εξομάλυνση των σχέσεων με την Τουρκία, ενίσχυση του ελληνικού πληθυσμού στις νέες χώρες, μακροπρόθεσμα οφέλη για την οικονομία, δημιουργικότητα στον πολιτισμό).

Πώς λοιπόν είναι δυνατόν οχτώ (8) επιστήμονες να παρέβλεψαν τρεις (3) φορές τη χρήση της λέξης επίπτωση, αν αυτή ήταν λανθασμένη, όταν εννοεί τις θετικές εξελίξεις; Νομίζω ότι το ζήτημα περιγράφτηκε επαρκώς και με σαφήνεια. Ας ψάξουμε την αιτία ψάχνοντας τη λέξη.

Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής ορίζει τη σημασία: η επίδραση, συνήθως βλαπτική, που ασκεί κάτι σε κάτι άλλο και (συνήθ. πληθ.) συνέπειες, αποτελέσματα. Την ετυμολογεί ως εξής για την πρώτη σημασία: λόγ. < ελνστ. ἐπίπτω(σις) πέσιμο επάνω, τυχαίο γεγονός και για τη δεύτερη: σημασιολογικό δάνειο, γαλλ. incidence.

Δηλαδή η λέξη δεν ανάγεται στην αρχαία ελληνική και αποτελεί σημασιολογικό δάνειο, με άλλα λόγια εξωτερικά μοιάζει ελληνική αλλά η σημασία της ήρθε από τα γαλλικά.

Το λεξικό Μπαμπινιώτη συμφωνεί στη σημασία. Με τη μανία υπερετυμολόγησης ως τα αρχαία ελληνικά, που το διακρίνει, ισχυρίζεται: «< μτγν. επίπτωσις, αρχικές σημασίες «πτώση – επίθεση – σύμπτωση, < αρχ. ἐπιπίπτω. Στη σημασία ‘συνέπεια, επακόλουθο’ επέδρασαν και τα γαλλικά incidence, conséquence». Ακολούθως σε πλαίσιο υποδεικνύει τη «σωστή» χρήση και γράφει: «η λέξη ‘επιπτώσεις’ είναι η περισσότερο αρνητική δήλωση αποτελέσματος».

Στο αγγλικό Liddell-Scott βρίσκω επίπτησις (flying down upon) αλλά όχι επίπτωσις, βρίσκω όμως το ἐπιπίπτω. Τα ίδια και στο Σταματάκο. Στο TLG (θησαυρός ελληνικής γλώσσας) βρίσκω τύπους της λέξης αλλά στη γραμματεία που είναι μεταγενέστερη από αυτήν της κλασικής εποχής.

Μετά από όλα αυτά νομίζω ότι μπορούμε να δώσουμε την εξήγηση. Η λέξη δεν είναι σύνθεση νεοελληνική για να έχουμε συνείδηση της σημασίας που έχουν τα συνθετικά• επίσης, χρησιμοποιείται με σημασία δανεισμένη από τα γαλλικά. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί η διαδεδομένη «λανθασμένη» χρήση της.

Με βάση όλα τα παραπάνω, μπορούμε θαρρώ να συμπεράνουμε πως «υπάρχουν και θετικές επιπτώσεις». Απλώς τις συναντάμε σπάνια επειδή ζούμε σ’ έναν κακό και άδικο κόσμο.

Κλείνω αναφέροντας ένα παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, στο οποίο είχαμε συζητήσει, πριν από εφτά χρόνια, τη φράση «θετικές επιπτώσεις» μαζί με άλλες φράσεις που μπορεί να θεωρηθούν οξύμωρα αλλά που χρησιμοποιούνται (π.χ. χειμερινό θέρετρο). Δεν ανέφερα νωρίτερα αυτό το παλιό άρθρο επειδή δεν ήθελα να ξεστρατίσει η συζήτηση στις άλλες φράσεις, αλλά αν φτάσατε ως εδώ ρίξτε μια ματιά και στη συζήτηση εκείνη.




via http://ift.tt/2xVzKQj

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.