Ο κατασκευασμένος Σουρής και η Athens Review of Books

Η προεργασία και η συγκέντρωση υλικού για το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα έγινε στις αρχές Αυγούστου. Όμως, έκρινα καλύτερο να αναβάλω τη δημοσίευση για μετά τις διακοπές, όχι μόνο επειδή έτσι θα διάβαζαν το άρθρο περισσότεροι αλλά, επίσης, και κυρίως, με την ελπίδα ότι από τον σχολιασμό σας θα φωτίζονταν κάποια σημεία που δεν έχουν αποσαφηνιστεί. Βέβαια, με την επιλογή αυτή το άρθρο έχασε σε επικαιρότητα, αλλά δεν νομίζω πως αυτό είναι το κυρίαρχο.

Το διπλό καλοκαιρινό τεύχος (τχ. 86, Ιούλιος-Αύγουστος 2017) της βιβλιοφιλικής επιθεώρησης Athens Review of Books περιέχει ένα μικρό αφιέρωμα στον Γεώργιο Σουρή. Αν βρείτε το τεύχος σε κάποιο βιβλιοπωλείο που στοκάρει τα τεύχη αξίζει να το φυλλομετρήσετε. Μπορεί το άρθρο του καθηγητή Δ. Δημηρούλη («Εθνικός ποιητής άνευ χαρτοφυλακίου») να είναι μάλλον διεκπεραιωτικό, αλλά μας αποζημιώνει μια συνέντευξη του Σουρή στον Μήτσο Χατζόπουλο και, κυρίως, ένα ενδιαφέρον άρθρο του Σωτήρη Τσέλικα για τις σχέσεις Σουρή και Ροΐδη -μακάρι να αξιωθώ κάποια Κυριακή να το παρουσιάσω σχολιασμένο.

Ωστόσο, πλάι σ’ αυτά τα αδιάφορα ή ενδιαφέροντα, το περιοδικό περιλαμβανει και μια σελίδα με ανθολόγηση ποιημάτων του Σουρή, και αυτή θα μας απασχολήσει στο σημερινό σημείωμα. Και θα μας απασχολήσει επειδή ο «ανθολόγος» του περιοδικού, αντί να ανοίξει ένα βιβλίο, ας πούμε μιαν ανθολογία ποίησης, και να διαλέξει ποιήματα του Σουρή, προφανώς εναπόθεσε τις ελπίδες του στο Γκουγκλ και παρέθεσε ό,τι ψάρεψε από το Διαδίκτυο -στίχους του Σουρή, βεβαίως, αλλά και παραποιημένους στίχους του Σουρή, όπως επίσης και ψευδεπίγραφους στίχους, που αποδίδονται στον Σουρή ενώ δεν είναι δικοί του.

Όπως έχουμε ξαναγράψει, αν γενικά στο Διαδίκτυο υπάρχει η τάση να αποδίδονται διάφορα βαθυστόχαστα αποφθέγματα σε ανθρώπους που ποτέ δεν τα είπαν (αυτά τα λέμε «αποφεύγματα» στο ιστολόγιο), στο ελληνόφωνο Διαδίκτυο υπάρχει μια παράπλευρη τάση να αποδίδεται το οποιοδήποτε χιουμοριστικό (βάλτε και όσα εισαγωγικά θέλετε) στιχούργημα στον Γεώργιο Σουρή. Κάποιες φορές η παραχάραξη είναι εύκολο να αποκαλυφθεί, όπως πριν απο μερικά χρόνια που ο δημοσιογράφος Ηλίας Κανέλλης είχε αποδώσει στον Σουρή κάποιους πασίγνωστους στίχοςυ του Αλέξ. Σούτσου. Αυτό ανασκευάστηκε εύκολα. Άλλα πλαστουργήματα αποδεικνύονται σκληρότερα καρύδια, όπως το κατασκευασμένο ποίημα «Ποιος είδε κράτος λιγοστό», που κυκλοφορεί από το 2011 στο Διαδίκτυο και αποτελεί συρραφή από στίχους του Σουρή και άλλους που δεν έχει διαπιστωθεί σε ποιον ανήκουν.

Έχουμε ξαναγράψει για το πλαστούργημα αυτό, πριν από 5+ χρόνια. Ας το θυμηθούμε.

Ποιος είδε κράτος λιγοστό
σ’ όλη τη γη μοναδικό,
εκατό να εξοδεύει
και πενήντα να μαζεύει;

Να τρέφει όλους τους αργούς,
να ‘χει επτά Πρωθυπουργούς,
ταμείο δίχως χρήματα
και δόξης τόσα μνήματα;

Να ‘χει κλητήρες για φρουρά
και να σε κλέβουν φανερά,
κι ενώ αυτοί σε κλέβουνε
τον κλέφτη να γυρεύουνε;

Όλα σ’ αυτή τη γη μασκαρευτήκαν
ονείρατα, ελπίδες και σκοποί,
οι μούρες μας μουτσούνες εγινήκαν
δεν ξέρομε τί λέγεται ντροπή.

Σπαθί αντίληψη, μυαλό ξεφτέρι,
κάτι μισόμαθε κι όλα τα ξέρει.
Κι από προσπάππου κι από παππού
συγχρόνως μπούφος και αλεπού.

Θέλει ακόμα -κι αυτό είναι ωραίο-
να παριστάνει τον ευρωπαίο.
Στα δυό φορώντας τα πόδια που ‘χει
στο ‘να λουστρίνι, στ’ άλλο τσαρούχι.

Σουλούπι, μπόι, μικρομεσαίο,
ύφος του γόη, ψευτομοιραίο.
Λίγο κατσούφης, λίγο γκρινιάρης,
λίγο μαγκούφης, λίγο μουρντάρης.

Και ψωμοτύρι και για καφέ
το «δε βαριέσαι» κι «ωχ αδερφέ».
Ωσάν πολίτης, σκυφτός ραγιάς
σαν πιάσει πόστο: δερβέναγάς.

Δυστυχία σου, Ελλάς,
με τα τέκνα που γεννάς!
Ώ Ελλάς, ηρώων χώρα,
τί γαϊδάρους βγάζεις τώρα;

Το ποίημα αυτό κυκλοφορεί σε ιστολόγια και μαζικά ηλεμηνύματα και αποδίδεται στον Σουρή και μάλιστα όσοι το διαδίδουν επαινούν τον διαχρονικό του χαρακτήρα. Επίσης, έχει μελοποιηθεί και τραγουδήθηκε από τους Ζουγανέλη-Πασχαλίδη-Μαχαιρίτσα-Κούτρα και μάλιστα πήρε και τον τίτλο Τραγούδι της πλατείας, επειδή ακούστηκε πολύ στις συγκεντρώσεις αγανακτισμένων το 2011.

Ωστόσο, πρόκειται για μια συρραφή.

Οι τρεις πρώτες στροφές είναι πράγματι του Σουρή, από το ποίημα «Ποιος είδε» του Φεβρουαρίου 1880. Με μια σημαντική διαφορά όμως: ο Σουρής δεν έγραψε «ποιος είδε κράτος λιγοστό» στον πρώτο στίχο, δεν είχαν στον καιρό του πέραση τα νεοφιλελεύθερα κηρύγματα. Ο Σουρής έγραψε «ποιος είδε κράτος κλασικό«, που κάνει και καλή ρίμα με το «μοναδικό» παρακάτω.

Η τέταρτη στροφή είναι πάλι του Σουρή, αλλά από άλλο ποίημα, από το ποίημα «Απόκριες» του 1880.

Οι στροφές 5-8 δεν είναι του Σουρή. Είναι γραμμένες σίγουρα μετά το 1980, και απόδειξη γι’ αυτό είναι ο στίχος «σουλούπι, μπόι μικρομεσαίο».

Η λέξη «μικρομεσαίος», είτε με την κυριολεκτική είτε με τη μεταφορική, κοινωνιολογική σημασία δεν υπήρχε το 1880: δεν υπάρχει σε κανένα λεξικό πριν από το 1990, δεν υπάρχει στα σώματα κειμένων, δεν υπάρχει στη Συναγωγή νέων λέξεων του Κουμανούδη. Ο στίχος «σουλούπι, μπόι μικρομεσαίο» προϋποθέτει τον πολιτικό λόγο του Ανδρέα Παπανδρέου και του ΠΑΣΟΚ για τους μικρομεσαίους και μυρίζει έντονα ογδοντίλα -οι συνομήλικοί μου θα θυμούνται το ξινό λογοπαίγνιο Μικρομεσαίωνας, με το οποίο παρηγοριούνταν εκείνοι που έχασαν την κουτάλα το 1981, καθώς και τα ανέκδοτα κτλ. (Πώς με βρήκες; Μικρομεσαίο και προβληματικό)

Τελος, η τελευταία ένατη στροφή μπορεί να έχει γραφτεί από τον Σουρή, αν και δεν έχει βρεθεί στο έργο του. Το παροιμιώδες τελευταίο δίστιχο πάντως, έχει ειπωθεί ακόμα πιο παλιά, από τον λαϊκό ποιητή Σπυριδιώνη των χρόνων του Όθωνα (έχουμε γράψει σχετικό άρθρο).

Ας δούμε το πραγματικό ποίημα του Σουρή, που πρώτοι το βρήκαν σε παλιότερη δημοσίευσή μας οι φίλοι Αλφρέδος και Τζι.

 

ΠΟΙΟΣ ΕΙΔΕ

Ποιος είδε κράτος κλασικό
Σ’ όλη τη γη μοναδικό,
εκατό να εξοδεύει
Και πενήντα να μαζεύει;

Να τρέφει όλους τους αργούς,
Νάχει επτά Πρωθυπουργούς,
Ταμείο δίχως χρήματα,
Και δόξης τόσα μνήματα;

Νάχει βουλή ωσάν κι αυτή
Με Τσουτσουνάτο βουλευτή,
Να γεμίζει κάθε μέρα
Από λόγια τον αέρα;

Νάχει κλητήρες για φρουρά
Και να σε κλέβουν φανερά,
Κι ενώ αυτοί σε κλέβουνε
Τον κλέφτη να γυρεύουνε;

Νάχει και άνδρες θηλυκούς,
Σακαταμένους, φθισικούς,
Να τους δέρνουν, να τους γδύνουν,
Και φωνή να μην αφήνουν;

Να θέλει δα κι απ’ την Τουρκιά,
Χωρίς να ρίξη τουφεκιά,
Χίλιες χιλιάδες στρέμματα,
Ν’ αυξήσει με τα ψέμματα;

Φεβρουάριος 1880

Δεν έχω βρει πού πρωτοδημοσιεύτηκε το ποίημα, πάντως το περιλαμβάνει ο Γεώργιος Βαλέταας στην έκδοση των Απάντων του Σουρή, τόμος Ε’, ενότητα «Απαρχές», υποενοτητα «Εδώ κι εκεί», σελ. 389-390. Μιλάω για την οχτατομη έκδοση του Βαλέτα, διοτι υπάρχει και άλλη έκδοση των Απάντων, σε 5 ή 6 τόμους, οπότε η παραπομπή θα αλλάζει.

Η αναφορά σε «Τσουτσουνάτο βουλευτή» έχει στόχο τον βουλευτή Μέσης περιφέρεις Κερκύρας κ. Ζερβό Τσουτσουνάτο, ο οποίος χάρη στο ιδιόρρυθμο παρουσιαστικό του (φορούσε βράκες) και το αστείο επώνυμό του είχε γίνει μόνιμος στόχος των ευθυμογράφων (δείτε εδώ σχόλιο του φίλου μας του Σπύρου που τότε χάραζε τις πρώτες του γραμμές στο ιστολόγιό μας).

Αλλά αυτά τα έχουμε ξαναγράψει. Το νέο στοιχείο, το νέο εξοργιστικό στοιχείο, είναι ότι έρχεται μια βιβλιοφιλική επιθεώρηση με αρκετό κύρος και με αξιολογους συνεργάτες να αναδημοσιεύσει τα κατασκευασμένα και τα ψευδεπίγραφα στιχάκια και να δανείσει κύρος στον Ψευδοσουρή.

Ανέβασα εδώ την επίμαχη σελίδα της Athens Review of Books, σε επίτηδες κακή φωτογραφία (διότι δεν έχω ζητήσει άδεια αναδημοσιευσης) που όμως κάνει τη δουλειά της. Όπως βλέπετε, ο ανώνυμος ανθολόγος διάλεξε να παραθέσει:

  • Το γνωστό ποίημα «Ο Ρωμηός»
  • Το ποίημα «Ο σκαρτάδος» (πρώτη δημοσίευση το 1883 στο «Μη χάνεσαι»)
  • Τις τρεις πρώτες στροφές από το «Ποιος είδε», αλλά με παραχαραγμένο τον πρώτο στίχο («κράτος λιγοστό» αντί για «κλασικό» που έγραψε ο Σουρής)
  • Διάφορες σκόρπιες στροφές, που μάλλον ειναι όλες του Σουρή
  • Δύο ψευδεπίγραφες στροφές από το χακεμένο «Τραγούδι της πλατείας», που δεν ανήκουν στον Σουρή.
  • Άλλες δύο ψευδεπίγραφες στροφές από το ίδιο στιχούργημα, που επίσης δεν ανήκουν στον Σουρή.
  • Την καταληκτική στροφή του στιχουργήματος, που μάλλον δεν είναι του Σουρή.

Όταν το είδα, επικοινώνησα με τον κ. Σωτήρη Τσέλικα, που συνεργάστηκε στο αφιέρωμα του περιοδικού και που έχει σχολιάσει και στο ιστολόγιό μας, του εξέθεσα τις απόψεις μου για την αυθεντικότητα των στίχων που αποδίδονται στον Σουρή και του ζήτησα τη γνωμη του.

Ο κ. Τσέλικας αρχικά έπαιξε το ρόλο «δικηγόρου του διαβόλου», δηλαδή επισήμανε ένα στοιχείο που συνηγορούσε υπέρ της αυθεντικότητας των στίχων, ότι δηλαδή ο Σουρής έχει χρησιμοποιήσει και σε άλλα του ποιήματα την ίδια μετρική μορφή όπως στις επίμαχες στροφές. Από την άλλη, και ο ιδιος δέχτηκε ότι αυτό δεν είναι αποφασιστικό επιχείρημα, αφού ο Σουρής στο αχανές έργο του έχει χρησιμοποιήσει όλες σχεδόν τις μετρικές μορφές.

Επίσης, ο κ. Τσέλικας δεν μπόρεσε να βρει κανένα ίχνος των στίχων αυτών σε οσες έντυπες συλλογές του Σουρή μπόρεσε να βρει. Ωστόσο, συνεχίζοντας στον ρόλο του δικηγόρου, βρήκε στο Διαδίκτυο δυο ιστοσελίδες που παραθέτουν αυτούς τους στίχους, τους αποδίδουν στον Σουρή και έχουν και βιβλιογραφική παραπομπή.

Συγκεκριμένα, στη σελίδα logotypos.gr, υπάρχει μια από τις αμφισβητούμενες στροφές:

Και ψωμοτύρι και για καφέ

το «δε βαρυέσαι» κι «ωχ αδερφέ».
Ωσάν πολίτης, σκυφτός ραγιάς,
σαν πιάσει πόστο: Δερβέναγάς!
Όπως δηλώνεται στο τέλος, προέρχεται από τον τόμο «ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΡΗ : ΠΟΙΗΜΑΤΑ»-ΕΚ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ ΑΔΕΛΦΩΝ ΠΕΡΡΗ»-Εν έτει 1883.

Με τη βοήθεια του καθηγητή Λάμπρου Βαρελά, βρήκαμε τον τόμο αυτόν σε ψηφιακή μορφή -τον διαβάσαμε δυο φορές, από την αρχή ως το τέλος, αλλά η επίμαχη στροφή δεν υπάρχει πουθενά. Η παραπομπή είναι ψεύτικη.

Επίσης, σε κάποιο ιστολόγιο, παρατίθενται και οι 4 αμφισβητούμενες στροφές και ως πηγή αναφέρεται: Γεωργίου Σουρή, Ο Φασουλής φιλόσοφος και άλλα ποιήματα, Δωρικός, Αθήνα, 1985.

Το βιβλίο αυτό υπάρχει ακόμα στο εμπόριο. Ο φίλος Λεωνίδας Πανόπουλος, που έχει βιβλιοπωλείο, το έχει στο στοκ του. Τον παρακάλεσα και διάβασε προσεχτικά τρεις φορές όλο το βιβλίο -και δεν βρήκε ούτε μία από τις τέσσερις επίμαχες στροφές.

Κατόπιν τούτου, και παίρνοντας υπόψη και το κατ’ εμέ πανίσχυρο λεξιλογικό κριτήριο, πιστεύω πως είναι πια αποδεδειγμένο ότι οι τέσσερις στροφές που αποδίδονται στον Σουρή ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ δικές του. Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξε και ο κ. Τσέλικας.

Επαναλαμβάνω εδώ τις ψευδεπίγραφες στροφές:

Σπαθί αντίληψη, μυαλό ξεφτέρι,
κάτι μισόμαθε κι όλα τα ξέρει.
Κι από προσπάππου κι από παππού
συγχρόνως μπούφος και αλεπού.

Θέλει ακόμα -κι αυτό είναι ωραίο-
να παριστάνει τον ευρωπαίο.
Στα δυό φορώντας τα πόδια που ‘χει
στο ‘να λουστρίνι, στ’ άλλο τσαρούχι.

Σουλούπι, μπόι, μικρομεσαίο,
ύφος του γόη, ψευτομοιραίο.
Λίγο κατσούφης, λίγο γκρινιάρης,
λίγο μαγκούφης, λίγο μουρντάρης.

Και ψωμοτύρι και για καφέ
το «δε βαριέσαι» κι «ωχ αδερφέ».
Ωσάν πολίτης, σκυφτός ραγιάς
σαν πιάσει πόστο: δερβέναγάς.

Οι στροφές αυτές, επαναλαμβάνω, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ του Σουρή.

Παρακαλώ την Athens Review of Books να επανορθώσει τον χόακα στο επόμενο φύλλο της και να ζητήσει συγγνωμη από τους αναγνώστες της που τους παραπλάνησε με ασύγγνωστην επιπολαιότητα. Θα περίμενα από μια βιβλιοφιλική επιθεώρηση να αντλεί το υλικό της από βιβλία, όχι από αγνώστου εγκυρότητας ιστοσελίδες.

Παρακαλώ και τον φίλο μου π. Νεκτάριο Μαμαλούγκο, που έχει συμπεριλάβει τις τέσσερις στροφές στην ιστοσελίδα του και τις αποδίδει στον Σουρή (εδώ, στο τέλος), να τις σβήσει.

Γεννιέται το ερώτημα: Εντάξει, ας δεχτούμε ότι οι στροφές δεν είναι του Σουρή. Ποιανού είναι; Και πώς συμφύρθηκαν με τις άλλες, τις πραγματικές στροφές του Σουρή;

Εδώ δεν μπορώ να δώσω πλήρη απάντηση -μόνο εικασίες μπορώ να κάνω. Ξεκινώντας από τη βασιμη επισήμανση ότι ο στίχος «σουλούπι, μπόι μικρομεσαίο» πρέπει να γράφτηκε στη δεκαετία του 1980, είχα υποθέσει ότι οι 4 στροφές έχουν αντληθεί από κάποια επιθεώρηση της δεκαετίας του 1980 και για κάποιο λόγο έχουν συμφυρθεί με αυθεντικούς στίχους του Σουρή.

Σημειώνω εδώ ότι τα 10-12 χρόνια μετά τη μεταπολίτευση είχαν ανεβεί κάμποσα θεάματα με στίχους αντλημένους απο τον Σουρή. Το 1976-77 το ΚΘΒΕ παρουσίασε μονόπρακτά του αλλά και σκόρπιους στίχους του. Το 1981 ο Χάρυ Κλυνν έβγαλε δίσκο με μελοποιημένα ποιήματα του Σουρή. Το 1987 η Θεατρική Έξοδος Αιγαίου (Π. Σουπιάδης) παρουσίασε το σατιρικό θέαμα «Αθήνα 1887» πάνω σε στίχους Σουρή.

Οπότε, δεν αποκλείεται κάποιοι, για τις ανάγκες της μιας ή της άλλης παράστασης, να πάντρεψαν στίχους του Σουρή με νεότερους στίχους και στην πορεία να χάθηκε η διάκριση και να θεωρήθηκαν όλοι στίχοι του Σουρή.

Ο συλλογισμός αυτός έχει βάση, αλλά, όπως επισήμανε ο κ. Τσέλικας, πάσχει σε ένα σημείο. Συγκεκριμένα, οι ψευδεπίγραφοι στίχοι του Σουρή εμφανίζονται μαζικά στο Διαδίκτυο από το 2011 και μετά, όχι πριν. Δεν αποκλείεται βέβαια να είχαν γραφτεί το 1985, ας πούμε, και να έμειναν 25 χρόνια στην αφάνεια, αλλά δεν είναι και πολύ πιθανό.

Αναζητώντας το νήμα των μελοποιήσεων, βρίσκουμε (ευχαριστώ τον Άκη Γαβριηλίδη για την επισήμανση) ότι πρώτος ο Λάκης Χαλκιάς το 1995 μελοποίησε το αυθεντικό ποίημα «Ποιος είδε» του Σουρή, με τους αυθεντικούς στίχους (με «κράτος κλασικό» και με «Τσουτσουνάτο βουλευτή).

Ακολούθως, τον Ιούνιο του 2011 ο συνθέτης Σάκης Τσιλίκης παρουσίασε σε «παγκόσμια πρώτη» μια μελοποίηση βασισμένη στους πειραγμένους, κατασκευασμένους στίχους. Είναι άλλη μελωδία από αυτήν που παρουσίασαν αργότερα ο Μαχαιρίτσας και οι άλλοι, αλλά βασίζεται στους ίδιους πλαστούς στίχους.

Επίσης, τον Φεβρουάριο του 2012 ο Κώστας Χατζής τραγούδησε σε ζωντανή εμφάνιση μιαν άλλη συρραφή από στίχους του Σουρή, που ξεκινάνε με τις τρεις στροφές του «Ποιος είδε» και συνεχίζουν με άλλες σκόρπιες στροφές από ποιήματα του Σουρή

Οπότε, δεν μάθαμε ποιος και πώς έγραψε τις ψευδεπίγραφες στροφές («σουλούπι, μπόι μικρομεσαίο») αλλά θαρρώ πως απέδειξα ότι δεν είναι του Σουρή.

Και καθώς περνάνε τα χρόνια, οι κατασκευασμένοι στίχοι του ψευτοΣουρή όλο και δημοσιεύονται, όλο και αποκτούν κύρος. Το 2011 συμπεριλήφθηκαν σε επιμορφωτικό υλικό των καθηγητών Γυμνασίου στην Κύπρο (στη σελ. 7 του πεντέφ).

Το 2014, κυκλοφόρησε η ευτελής έκδοση «Γεωργίου Σουρή – Επίλεκτα σατιρικά», από τις εκδόσεις ars brevis, σε (μη ορατή διά γυμνού οφθαλμού) φιλολογική επιμελεια του Ισίδωρου Πέτρου, που έχει πρώτο-πρώτο το πλαστούργημα, με τίτλο «Ω Ελλάς,ηρώων χώρα».

Και αν αυτή ήταν μια ανυπόληπτη έκδοση, που αμέσως κατέληξε στα πανέρια (όπου τη βρήκα πέρυσι), τώρα το κακό τρίτωσε, αφού ένα έντυπο που θεωρείται έγκυρο, η Athens Review of Books, αναδημοσιεύει το πλαστούργημα, τον χακεμένο Σουρή!

Λέτε να είναι μάταιος ο αγωνας που δίνουμε; Λέτε να καθιερωθεί το πλαστογράφημα σαν ποίημα του Σουρή, ισόκυρο με τα άλλα, και στην επόμενη έντυπη έκδοση των Απάντων του να δούμε να φιγουράρει και το «κράτος λιγοστό» με το «σουλούπι μπόι μικρομεσαίο»;




via http://ift.tt/2gbS1lL

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.