Μαγαζί και μαγκαζίνο

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση για την Ηριάννα, που παραμένει στη φυλακή διότι ούτε ναρκωτικά πουλούσε ούτε ασελγούσε σε ανήλικα ώστε να της χορηγηθεί ανασταλτικός χαρακτήρας στην έφεση, ένας φίλος, διαβάζοντας ένα κείμενο συμπαράστασης που ήταν γραμμένο στα αγγλικά (πιθανώς αυτό), εξέφρασε την απορία του για ποιο λόγο κρατείται η κοπέλα, αφού, όπως είπε, το να βρεθεί DNA πάνω σε κάποιο έντυπο δεν μπορεί να είναι καταδικαστικό, αφού το περιοδικό είναι κινητό αντικείμενο και εύκολα μεταφέρεται.

Επί της ουσίας ο φίλος είχε δίκιο, με την έννοια ότι πράγματι κακώς χρησιμοποιείται για πειστήριο ενοχής το γενετικό υλικό που έχει βρεθεί πάνω σε κινητά αντικείμενα, αφού αυτά είναι εύκολο να μεταφερθούν εκ των υστέρων, χώρια τους κινδύνους επιμόλυνσης στο εργαστήριο, όπως έχουμε συζητήσει και εδώ.

Ωστόσο, ο φίλος δεν είχε δίκιο ως προς το αντικείμενο που πάνω του βρέθηκε το (ελαττωματικό, επιπλέον) δείγμα γενετικού υλικού. Δεν ήταν περιοδικό, αλλά, όπως ξέρουμε, η γεμιστήρα (ή ο γεμιστήρας, ας μην σταθούμε εδώ) όπλου. Ο φίλος διάβασε τη φράση:

As for the charge of possession, transport and concealment of illegal firearms, the court based its verdict on expert testimony that Irianna’s DNA was found on a magazine

Βλέπετε τα αγγλικά, επειδή είναι ατελής γλώσσα και όχι νοηματική (πλάκα κάνω) χρησιμοποιούν την ίδια λέξη, magazine, και για το περιοδικό, και για τον γεμιστήρα του όπλου. Βέβαια, στην προκειμένη περιπτωση ο φίλος δεν πρόσεξε τη συνέχεια, που ασφαλώς διέλυε την αμφισημία: on a magazine (not attached to a weapon), that was discovered in a box (the firearms were never used in any criminal activity)

Αλλά βέβαια, δεν αποκλείεται ο φίλος να μη γνώριζε την άλλη σημασία της λέξης magazine, μία από τις άλλες πιο σωστά. Και επειδή είναι πολλές και ποικίλες, κι επειδή έχουμε και στη γλώσσα μας τη λέξη μαγκαζίνο αλλά και το μαγαζί, σκέφτηκα να αφιερώσω το σημερινό άρθρο ακριβώς σε αυτή την ενδιαφέρουσα γλωσσική περιήγηση, από το μαγαζί στο μαγκαζίνο.

Ολοφάνερα, το μαγκαζίνο θα είναι δάνειο από το αγγλικό magazine (με τη σημασία του περιοδικού και κατ΄επέκταση της τηλεοπτικής εκπομπής) αλλά ποια είναι η σχέση της αγγλικής λέξης με το μαγαζί, το κατάστημα; Στα αγγλικά, η λέξη magazine δεν έχει τη σημασία του εμπορικού καταστήματος, όμως, πέρα από τις σημασίες του περιοδικού και του γεμιστήρα έχει επίσης τη σημασία της αποθήκης και ειδικά της πυριτιδαποθήκης ή της αποθήκης πυρομαχικών. Στα γαλλικά, πάλι, το magasin έχει τη σημασία του καταστήματος (και του πολυκαταστήματος, les grands magasins), της αποθήκης και της γεμιστήρας, όμως το περιοδικό τώρα πια το λένε magazine, όπως άλλωστε και την τηλεοπτική εκπομπή.

Κάποιος που γνωρίζει ότι τα αγγλικά έχουν δανειστεί μεγάλο τμήμα του λεξιλογίου τους από τα γαλλικά, θα έβγαζε το συμπέρασμα ότι η αρχή της ετυμολογικής αλυσίδας που οδηγεί στο μαγκαζίνο και στο μαγαζί βρίσκεται στη γλώσσα του Μολιέρου. Όμως όχι. Η λέξη έχει κάνει μεγαλύτερο ταξίδι κι έχει γυρίσει όλη τη Μεσόγειο: οι ρίζες της είναι αραβικές.

Η αραβική λέξη είναι makhazin, πληθυντικός του makhzan, και η αρχική σημασία είναι «αποθήκη». Με αυτή τη σημασία περναει στα ιταλικά ως magazzino και στα βενετικά ως magasin, απ’ όπου έχουμε το ελληνικό «μαγαζί» ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια, όπου καταγράφονται οι τύποι μαγαζί, μαγαζίον, μαγατζί, ο μαγαζές/μαγατζές στην Κρήτη, ο μαγαζάς/ μαγατζάς, αλλά και το μαγαζένιν στην Κύπρο, με πληθυντικό «τα μακζενία».

Στον ελληνόφωνο μεσαιωνικό χώρο η αρχική σημασία είναι «αποθήκη» (τα σπίτια και τα μαγατζιά, οπούχασιν τα στάρια, στον Κρητικό Πόλεμο του Μπουνιαλή) και γρήγορα εμφανίζεται η λογική επέκτασή της «κατάστημα, εργαστήριο». Εμφανίζεται και ο καθαρευουσιάνικος τύπος «μαγαζείον» (ο Παπαδιαμάντης αυτόν χρησιμοποιεί).

Όμως η λέξη ταξίδεψε και δυτικά. Από τα ιταλικά περνάει στα γαλλικά με τη σημασία της αποθήκης και από εκεί στα αγγλικά, όπου εξειδικεύεται στη στρατιωτική αποθήκη/πυριτιδαποθήκη (και γι’ αυτό ονομάστηκε αργότερα magazine και ο γεμιστήρας). Πιο δυτικά δεν ταξίδεψε η λέξη διότι στα ισπανικά για την αποθήκη/κατάστημα χρησιμοποιείται αραβικό δάνειο που είναι πιο κοντά στην αρχική αραβική μορφή, το almacen (όπου al το άρθρο).

Στα γαλλικά η σημασία επεκτάθηκε στο κατάστημα, όχι όμως στα αγγλικά, όπου είχαμε μιαν άλλη ενδιαφέρουσα σημασιολογική εξέλιξη, καθώς το 1731 εμφανίζεται το πρώτο έντυπο που μπορεί να χαρακτηριστεί περιοδικό και έχει τον τίτλο Gentleman’s Magazine, πιθανώς επειδή οι εκδότες του θέλησαν να το παρουσιάσουν σαν μια «αποθήκη» τερπνής αναγνωστικής ύλης. Η σημασία αυτή εδραιώνεται και περνάει και στα γαλλικά (ως magazine), και όταν έρχεται η τηλεόραση ο όρος magazine χρησιμοποιείται και για τηλεοπτικές εκπομπές, απ’ όπου έχουμε και το δικό μας μαγκαζίνο. Το αγγλικό magazine με την έννοια του περιοδικού συντμήθηκε αμφοτερόπλευρα, από τη μια σε mag και από την άλλη σε zine κυρίως σε σύνθετα όπως fanzine, webzine.

Στη γλώσσα μας το μαγαζείον μόνο γράφτηκε, δεν ειπώθηκε. Μαγαζί το λέμε, με τη σημασία του καταστήματος αλλά και του εργαστηρίου (το μαγαζί του τσαγκάρη). Ειδικότερα μαγαζί λέγεται το νυχτερινό κέντρο διασκέδασης, ενώ ελαφρώς υποτιμητικά μπορεί να το ακούσει κανείς και για επιχειρήσεις ή δημόσιες υπηρεσίες (πχ σε φράσεις όπως «έτσι που πάτε θα το κλείσετε το μαγαζί»). Υπάρχει βέβαια και η δήθεν συνθηματική φράση «τα μαγαζιά σου είναι ανοιχτά» προς κάποιον που έχει ξεχάσει να κλείσει το παντελόνι του.

Τελειώσαμε; Τελειώσαμε, αλλά ας κάνουμε και μια τελευταία γυροβολιά. Να επιστρέψουμε στην αραβική λέξη, στο makhzan. Στα αραβικά, το λέω εμπειρικά διότι τη γλώσσα δεν την ξέρω, και μπαίνω και στα χωράφια του Δύτη, όταν βλέπουμε μ- ή μα- στην αρχή συνήθως έχουμε μετοχή ή άλλον ρηματικό τύπο, οπότε για να βρούμε την τριγράμματη ρίζα πρέπει να το αφαιρέσουμε. Στην περίπτωση του makhzan με σημασία «αποθήκη», το αντίστοιχο ρήμα είναι khazana («αυτός αποθήκευσε») -και από την τριγράμματη ρίζα χ-ζ-ν έχουμε το τουρκικό hazine, hazne, που η αρχική σημασία είναι η αποθήκη αλλά μετεξελίχθηκε να σημαίνει το θησαυροφυλάκιο (αποθήκη χρημάτων, ας πούμε) και το δημόσιο ταμείο -είναι πολύ σημαντική λέξη στα οθωμανικά χρόνια. Η λέξη πέρασε στις βαλκανικές γλώσσες, μαζί και στα ελληνικά, με τις σημασίες του θησαυρού και του δημόσιου ταμείου. Στη Βαβυλωνία, ο Ανατολίτης εκστασιασμένος λέει ότι ο παστουρμάς του ταβερνιάρη αξίζει «ένα χαζνέ» (έναν θησαυρό), αλλά σήμερα η λέξη ελάχιστα ακούγεται.

Κι έτσι από το μαγαζί φτάσαμε και στο μαγκαζίνο αλλά και στον χαζινέ.




from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.