Στην Κολμάρ

Όταν είχα πάει στο Κολμάρ

Συζητούσα προχτές με μια συνάδελφο, και μου έλεγε πως το σαββατοκύριακο είχε πάει εκδρομή «στην Κολμάρ». Της απάντησα πως είχα πάει κι εγώ πέρυσι, και πως μου άρεσε πολύ το κέντρο της πόλης με τα χαρακτηριστικά αλσατικά σπίτια και με τα κανάλια. Ωστόσο, εγώ δεν πήγα στην Κολμάρ, αλλά στο Κολμάρ.

Όπως θα καταλάβατε, το σημερινό άρθρο δεν θα είναι ταξιδιωτικό αλλά θα εξετάσει ένα όχι ιδιαίτερα φλέγον πρόβλημα, το γένος των ξένων τοπωνυμίων. Η φίλη μου που είπε «στην Κολμάρ» τεκμηρίωσε την επιλογή της με το επιχείρημα ότι υπονοείται η λέξη «πόλη»: «στην (πόλη) Κολμάρ».

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι αβάσιμο, και προσωπικά το εφαρμόζω για τους τίτλους εντύπων. Κι έτσι, γράφω:

  • η (εφημερίδα) Μοντ, η Μοντ, παρόλο που κάποιοι γράφουν «ο Μοντ» επειδή σημαίνει «κόσμος» ή επειδή στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους (Le Monde).
  • η Τζουμχουριέτ, η Ελ Παΐς (παρόλο που το ελ είναι άρθρο και δη αρσενικό), η Ρεπούμπλικα, η Λιμπερασιόν, η Σαν, η Μπιλντ, η Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε
  • σε πιο αμφισβητούμενες περιπτώσεις, γράφω επίσης: η Τάιμς, η Γκάρντιαν, η Νιου Γιορκ Τάιμς (και όχι «ο» Γκάρντιαν ή «οι» Τάιμς)
  • το Εκόνομιστ (διότι «περιοδικό»), το Νιου Γιόρκερ (αν και πολλοί γράφουν «ο»)

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τοπωνύμια, όπου τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Για τα ελληνικά τοπωνύμια, δεν τίθεται θέμα. Για να περιοριστούμε στα ονόματα πόλεων και κωμοπόλεων, γενικά οικισμών, το γένος το ξέρουμε και συνήθως είναι θηλυκό ή ουδέτερο, σπανίως αρσενικό. Στις μεγαλύτερες πόλεις επικρατεί το θηλυκό γένος: από τις 51 πρωτεύουσες νομών στη σελίδα της Βικιπαίδειας, έχουμε, αν μέτρησα σωστά, 37 θηλυκά ονόματα, 10 ουδέτερα και μόνο 4 αρσενικά -Πύργος, Βόλος, Αγιονικόλαος, κι ένα που το αφήνω για κουίζ.

Τα ελληνικά λοιπόν πολεωνύμια πολύ σπάνια μάς προβληματίζουν ως προς το γένος τους. Αν όχι η μοναδική, πάντως η σημαντικότερη πηγή σύγχυσης είναι τα ονόματα που μπορούν να θεωρηθούν είτε θηλυκά είτε πληθυντικός ουδετέρου, όπως τα Κρέστενα (που πολλοί θεωρούν ότι είναι θηλυκό, η Κρέσταινα, διότι επηρεάζει η γειτονική Ανδρίτσαινα) ή η Φαλάσαρνα, αρχαία πόλη και θαυμάσια παραλία του ν. Χανίων, που πολλοί επισκέπτες τη λένε «τα Φαλάσαρνα».

Τα ξένα όμως πολεωνύμια δεν είναι τόσο απλή υπόθεση.

Έχουμε βέβαια εκείνα που έχουν εξελληνιστεί, εκεί το γένος είναι αυτονόητο: το Παρίσι (και παλιά: οι Παρίσιοι), το Λονδίνο, η Ρώμη, το Βερολίνο, το Βελιγράδι, η Σόφια, η Μόσχα, η Καντόνα. Οι Βρυξέλλες, η Ζυρίχη, η Γενεύη, η Στοκχόλμη, το Ανόβερο, το Πεκίνο. Το Λουξεμβούργο, το Στρασβούργο και όλα τα -βούργα. Αυτά όλα, παρεμπιπτόντως, κλίνονται αυτονόητα: της Μόσχας, της Γενεύης, του Πεκίνου, του Ανόβερου.

Σε κάποιες περιπτώσεις, το πολεωνύμιο δεν (ξέρουμε αν) έχει εξελληνιστεί αλλά έχει κατάληξη που υπάρχει στα ελληνικά και δηλώνει γένος, κι έτσι λέμε: το Τόκιο, το Όσλο, το Τορόντο, το Μπάρι, αλλά η Σιένα, η Βερόνα, η Οζάκα. Εγώ τα θηλυκά τα κλίνω, αλλά παραδέχομαι πως δεν έχω πει ακόμα «του Όσλου». Αλλά να μην επεκταθούμε στην κλίση.

Τι γίνεται με τα άλλα πολεωνύμια, που δεν έχουν εξελληνιστεί και δεν έχουν ελληνοφανή κατάληξη;

Μια πρώτη σκέψη θα ήταν να πούμε πως όλα είναι ουδέτερα. Και πράγματι, αν ξεκινήσουμε την περιήγησή μας από τη Βρετανία, όλα τα πολεωνύμια είναι ουδέτερα: το Μάντσεστερ, το Λίβερπουλ, το Νιουκάσλ, το Κέμπριτζ, το Νόριτς, το Πλίμουθ, το Μπράιτον, το Κάρντιφ, το Λιντς, το Χαλ, το Σέφιλντ. Μόνο οι εξελληνισμένες Γλασκώβη και Οξφόρδη διατηρούν θηλυκό γένος. Μάλιστα, αν πει κανείς «η Λίβερπουλ» θα σκεφτούμε την ποδοσφαιρική ομάδα.

Στη Γερμανία, πέρα από τα εξελληνισμένα (Αμβούργο, Βερολίνο, Μόναχο, Κίελο / Λιψία, Δρέσδη, Φραγκφούρτη, Στουτγάρδη, Κολωνία, Βόννη, Βρέμη, Νυρεμβέργη, Καρλσρούη κτλ) έχουμε το Άαχεν, το Ντίσελντορφ, το Ντόρντμουντ, το Έσεν, το Βισμπάντεν, το Ουλμ, το Μανχάιμ, το Κόμπλεντς, το Μάιντς, το Μπόχουμ, το Κάσελ, το Βούπερταλ, το Ζααρμπρίκεν. Για τη γενέτειρα του Καρλ Μαρξ, το Τρίερ, έχω ακούσει να τη λένε και στο θηλυκό, η Τρίερ (κάποιοι φίλοι εδώ θυμούνται το ενδοξο ρωμαϊκό παρελθόν της πόλης και λένε επίσης τα Τρέβηρα ή η Τρέβη). Ιδιαίτερη περίπτωση μπορεί να είναι οι πανεπιστημιουπόλεις που είχαν εξελληνιστεί από τον 19ο αιώνα. Η Χαϊδελβέργη εξακολουθεί να εκφέρεται εξελληνισμένη, όχι όμως η Τυβίγγη ή η Γοτίγγη. Νομίζω ότι έχω ακούσει να λένε «η Τύμπινγκεν» αλλά το ουδέτερο επικρατεί.

Η επικράτηση του ουδετέρου σταματάει στα σύνορα του Ρήνου. Θέλω να πω, στη Γαλλία έχουμε πολλά θηλυκά πολεωνύμια, πέρα από τα εξελληνισμένα όπως Μασσαλία ή Παρίσι:

Μπορεί να μη λέμε «η Κολμάρ», εκτός από τη φίλη μου, όμως λέμε: η Λυόν, η Ναντ, η Μυλούζ, η Μπεζανσόν, η Γκρενόμπλ, η Ρενς, η Τουλόν, η Τουλούζ, η Λιλ, η Νιμ, η Αντίμπ, η Λα Ροσέλ, η Ανγκουλέμ, η Ναντέρ, η Ντιζόν, η Λιμόζ, η Τουρ. Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις, υπάρχει εξελληνισμένη μορφή που τώρα δεν πολυακούγεται: η Νάντη, η Λίλλη, η Τουλούζη, ακόμα και η Ανγκουλέμη ή η Νίμη θα βρείτε. Αλλά και αρκετά από τα σε -όν πολεωνύμια είχαν εξελληνισμένη μορφή: η Λυών, της Λυώνος, η Τουλών της Τουλώνος, η Ναρβών. Επίσης η Νις/Νίκαια. Θηλυκά είναι και όλα τα πολεωνύμια σε -βίλ, από την κοντινή μας Τιονβίλ (την πρώτη γαλλική πόλη μετά τα σύνορα του Λουξεμβούργου) έως τη Μπραζαβίλ του Κογκό (που βέβαια δεν είναι γαλλική πόλη, ήταν όμως… πρωτεύουσα της ελεύθερης Γαλλίας απο το 1940 ως το 1942).

Όμως δεν είναι όλα τα γαλλικά πολεωνύμια ουδέτερα: το Μπορντό, το Μονπελιέ, το Περπινιάν, το Μετς (οι Γάλλοι το προφέρουν Μες, δεν το ξέρουν καλά), το Νανσί, το Κολμάρ που λέγαμε, το Αιξ, το Καλαί, το Ρουμπαί, το Αβινιόν -ή μήπως είναι η Αβινιόν;

Η πιο απλή περίπτωση είναι στην Ιταλία. Εκεί, σχεδόν όλα τα πολεωνύμια τελειώνουν σε φωνήεν, συνήθως -α (οπότε θηλυκά), -ι ή -ο (οπότε ουδέτερα). Κάτι λίγα πολεωνύμια τελειώνουν σε -ε, κι αυτά ουδέτερα τα λέμε, Ούντινε και Λέτσε. Η Λέτσε είναι η ομάδα ποδοσφαίρου. Κι αυτό λογικό είναι, πάντως, διότι και στην Ελλάδα τα λιγοστά τοπωνύμια σε -ε είναι ουδέτερα: το Μάλεμε, το Φόδελε.

Στην Ισπανία, τα περισσότερα πολεωνύμια έχουν εξελληνισμένο όνομα ή ελληνοφανή κατάληξη: η Μαδρίτη, η Βαρκελώνη, η Σεβίλλη, η Γρανάδα, η Μούρθια, η Μάλαγα, η Θαραγόθα, η Κόρδοβα / το Μπιλμπάο, το Οβιέδο, το Βίγκο. Τα άλλα είναι συνήθως ουδέτερα: το Τερουέλ, το Μπανταχόθ, το Αλικάντε, το Βαγιαδολίδ. Εξαίρεση «η Λεόν», οπότε μπορούμε να πούμε ότι τα εις -ον τοπωνύμια είναι συνήθως θηλυκά.

Αλήθεια, υπάρχει πολεωνύμιο σε αρσενικό γένος; Αν βρείτε κανένα, να μου το πείτε. Εγώ μόνο Αγίους σκέφτηκα, που βέβαια είναι πια εξελληνισμένο τοπωνύμιο, άρα και αρσενικού γένους: ο Άγιος Φραγκίσκος (Σαν Φρανσίσκο), ο Άγιος Λουδοβίκος (όπου έγιναν και οι Ολυμπιακοί του 1904). Σε κάποιο καθαρευουσιάνικο κείμενο είχα βρει το Σινσινάτι να το λένε «οι Κιγκινάτοι», ενώ βέβαια αρσενικό γένος έχουν και οι Παρίσιοι. Αλλά ξένο μη εξελληνισμένο πολεωνύμιο δεν θυμάμαι να υπάρχει σε αρσενικό γένος. Υπάρχει βέβαια και το Κάδιθ της Ισπανίας, το οποίο σε παλιά βιβλία θα το βρείτε καμιά φορά «ο Κάδιξ» -όπως λέμε «ο κώδιξ»!




from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.