Σαρανταπεντάρια

Πολύ μας βασάνισε ο καύσωνας το τελευταίο τετραήμερο, αλλά τουλάχιστο μας έδωσε έμμεσα την αφορμή για το σημερινό σύντομο άρθρο -σύντομο, διότι γράφεται ενώ ακόμα έξω κάνει πολλή ζέστη, οπότε θα είμαστε λακωνικοί.

Το Σάββατο λοιπόν άκουσα στο αναγγελτικό κάποιου δελτίου ειδήσεων τον εκφωνητή να αναγγέλλει με στόμφο: Δείτε σε ποιες περιοχές της χώρας θα χτυπήσει ο υδράργυρος σαρανταπεντάρια!

Ο υδράργυρος βέβαια είναι πλέον σχήμα λόγου, αφού, αν δεν κάνω λάθος, εδώ και χρόνια έχει απαγορευτεί η πώληση θερμομέτρων με υδράργυρο -οπότε, αυτό που εννοείται είναι «σε ποια μέρη θα ανέβει η θερμοκρασία στους 45 βαθμούς Κελσίου».

Και πράγματι, στα κοινωνικά μέσα άρχισαν να εμφανίζονται φωτογραφίες (ψηφιακών) θερμομέτρων από αυτοκίνητα ή από κινητές συσκευές, με την ένδειξη να φτάνει στους 45 βαθμούς, ενώ είδα και βιντεάκια από τη Λάρισα που έδειχναν κάποιους να τηγανίζουν αυγά χωρίς φωτιά, μόνο με τη θερμοκρασία του ήλιου.

Σε κάποιο άλλο άρθρο μπορεί να μαζέψουμε τα κλισέ που χρησιμοποιούν οι δημοσιογράφοι όταν έχει καύσωνα (καμίνι, σε σημείο βρασμού, λιώνει η άσφαλτος, στους Χ βαθμούς σκαρφάλωσε ο υδράργυρος) αλλά τώρα θα σταθούμε στα σαρανταπεντάρια.

Όπως θα περίμενε κανείς, η σημασία «σαρανταπεντάρι = θερμοκρασία 45 βαθμών» δεν είναι λεξικογραφημένη, και δεν θα μπορούσε να είναι. Τα λεξικά δεν είναι θησαυρός, να έχουν όλες τις άπαξ ειρημένες λέξεις και σημασίες της γλώσσας. Ελπίζω μάλιστα να μην χρειαστεί να λεξικογραφηθεί ποτέ αυτή η σημασία, δηλαδή να μην παγιωθούν οι καύσωνες τόσο που τα θερμοκρασιακά 45άρια να γίνουν κοινός τόπος.

Ωστόσο, το λήμμα σαρανταπεντάρι έχει βρει τη θέση του στα λεξικά, αλλά η λεξικογραφική κάλυψή του δεν είναι ούτε πλήρης, ούτε σωστή. Στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, αναφέρεται:

σαρανταπεντάρι: α. (οικ.) σύνολο από σαράντα πέντε ομοειδείς μονάδες, συνήθ. για χρηματικό ποσό: Σε μια βόλτα στην αγορά ξόδεψα ένα ~. β. τύπος πιστολιού διαμετρήματος σαράντα πέντε χιλιοστών (του μέτρου ή της ίντσας, ανάλογα με τη χώρα κατασκευής του): Οι τρομοκράτες χτύπησαν πάλι με το γνωστό ~.

Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη, υπάρχει μόνο η δεύτερη σημασία: περίστροφο διαμετρήματος σαράντα πέντε χιλιοστών.

Δεν έχω πρόχειρο το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας για να δω τι λέει, όποιος το έχει ας το συμπληρώσει στα σχόλια.

Πάντως, ενώ πράγματι λέμε «σαρανταπεντάρι» το περίστροφο ορισμένου διαμετρήματος, οι ορισμοί των δυο λεξικών μας δεν είναι σωστοί. Συμφωνα με τις διευκρινίσεις που δόθηκαν σε άρθρο της Λεξιλογίας από το 2013, το σαρανταπεντάρι πιστόλι δεν έχει διαμέτρημα «σαρανταπέντε χιλιοστών», αλλά 45 εκατοστά της ίντσας (και για την ακρίβεια 0,452 in). Ούτε είναι σωστό αυτό που γράφει το ΛΚΝ, ότι το διαμέτρημα μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με τη χώρα κατασκευής -άσε που 45 χιλιοστά της ίντσας είναι πολύ πολύ μικρή διάμετρος.

Στο ίδιο άρθρο της Λεξιλογίας, παρατίθεται ένα πολύ καλογραμμένο κείμενο του Παντελή Μπουκάλα, το οποίο εξετάζει τις άλλες σημασίες της λέξης, οι οποίες λείπουν από τα δυο μεγάλα λεξικά μας.

Όπως λέει ο Μπουκάλας, και όπως θα ξέρετε οι περισσότεροι, σαρανταπεντάρι λέμε τον μικρό δίσκο βινυλίου, τον δίσκο των 45 στροφών, ο οποίος τυπικά είχε δύο τραγούδια, ένα στην κάθε πλευρά, με διάρκεια 2 έως 3+ λεπτά. Έως και τη δεκαετία του 1970, τα καινούργια λαϊκά τραγούδια έβγαιναν πρώτα σε 45άρια και μετά, αν έβγαιναν, σε «μεγάλο» δίσκο 33 στροφών. Κάθε 45άρι λοιπόν είχε τουλάχιστον ένα δυνατό τραγούδι, που φιλοδοξούσε να γίνει επιτυχία, αν και κάποτε τύχαινε να γνωρίσει την επιτυχια το τραγούδι της από πίσω πλευράς, το φλιπ σάιντ. Τα τζουκμπόξ της δεκαετίας του 60 έπαιρναν, βέβαια, 45άρια.

Με τη γενίκευση των μεγάλων δίσκων των 33 στροφών σταμάτησαν σχεδόν να κυκλοφορούν 45άρια (διορθώστε με αν κάνω λάθος). Ύστερα ήρθε το CD και, αν θυμάστε, κυκλοφόρησαν και κάποιες συλλογές με παλιές κυκλοφορίες και με τίτλο «Τα σαρανταπεντάρια». Οι δίσκοι βινυλίου άντεξαν στην ψηφιακή λαίλαπα, αλλά δεν ξέρω αν άρχισαν και πάλι να βγαίνουν σαρανταπεντάρια. Εξάλλου, στην εποχή μας τον ρόλο του σαρανταπενταριού τον παίζει, νομίζω, το γιουτουμπάκι.

Στο άρθρο που ανέφερα προηγουμένως, ο Μπουκάλας αναφέρει και μιαν άλλη σημασία της λέξης «σαρανταπεντάρι», επίσης αλεξικογράφητη. Πρόκειται για έργο που ανατίθεται από φορέα του στενού ή ευρύτερου δημοσίου τομέα χωρίς να υπόκειται στις προδιαγραφές περί ανάθεσης με δημόσια διαγωνιστική διαδικασία. Πράγματι, ο νόμος προβλέπει ή πρόβλεπε πως όταν ο προϋπολογισμός του έργου είναι κάτω από 45.000 ευρώ, τότε το έργο μπορεί να κατακυρωθεί με απευθείας ανάθεση, χωρίς διαγωνιστική διαδικασία. Ακριβέστερα όμως ο όρος «σαρανταπεντάρια» χρησιμοποιείται όταν ένα έργο που έχει μεγαλύτερο προϋπολογισμό διαιρείται σε τόσα υπο-έργα, όσα χρειάζονται για να πέσουν κάτω από το μαγικό όριο των 45.000 -αν, ας πούμε, ο προϋπολογισμός είναι 200.000, θα σαλαμοποιήσεις το έργο σε πέντε «σαρανταπεντάρια».

Γιατί 45.000 ευρώ; Επειδή, όπως εξηγείται στο άρθρο της Λεξιλογίας, την εποχή της δραχμής το όριο για την απευθείας ανάθεση ήταν 15.000.000 δρχ., το οποίο μετά την αλλαγή νομίσματος έγινε 45.000 ευρώ.

Η σημασία αυτή έμεινε αλεξικογράφητη τόσα χρόνια και ίσως να μην έχει πια νόημα να καταγραφεί, αφού σε περσινό άρθρο διάβασα ότι «καταργούνται τα σαρανταπεντάρια«. Ωστοσο, η σημασία του δίσκου των 45 στροφών ίσως θα έπρεπε ακόμα και σε σημερινά λεξικά να υπάρχει.

Υπάρχουν άλλα σαρανταπεντάρια; Εσείς θα μου πείτε στα σχόλια. Ο αριθμός 45 έχει μερικές πολύ βασικές χρήσεις σε διάφορες εκφάνσεις της ζωής. Ας πούμε, έχουμε τις γωνίες των 45 μοιρών -ένα ορθογώνιο και ισοσκελές τρίγωνο έχει δυο γωνίες των 45 μοιρών. Οι 45 μοίρες είναι η γωνία της βολής με την οποία το βλήμα φτάνει στη μεγαλύτερη απόσταση. Φαντάζομαι ότι οι μαθηματικοί και οι γεωμέτρες θα χρησιμοποιούν τον όρο «σαρανταπεντάρι» στην αργκό του σιναφιού τους, αλλά ο όρος δεν έχει βγει παραέξω.

Και βέβαια, στο ποδόσφαιρο το κάθε ημίχρονο διαρκεί 45 λεπτά -αλλά απ’ όσο ξέρω δεν έχει κανείς αποκαλέσει «σαρανταπεντάρια» τα ημίχρονα. Σαρανταπεντάρης είναι και εκείνος που βρίσκεται σε ηλικία περίπου 45 ετών, ίσως και είναι ευφημισμός για τον πενηντάρη. Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, σε ένα βιβλίο που έβγαλε όταν βρισκόταν σε εκείνη περίπου την ηλικία έβαλε τίτλο «Στις καθυστερήσεις του ημιχρόνου» -αλλά δεν είπε για σαρανταπεντάρια.

Είναι βέβαια και ο Πρόεδρος Τραμπ, ο 45ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Να δούμε αν και πότε θα πυροδοτηθεί αυτό το απρόβλεπτο σαρανταπεντάρι….




from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Δεν υπάρχουν σχόλια

Από το Blogger.